RDC Hagati y’Icyizere cy’Impinduka n’Igicucu cy’Imiyoborere Idahwitse
Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC) iri mu bihe bikomeye by’ihurizo ry’amateka, aho igaragara nk’igihugu gihagaze hagati y’urumuri rutanga icyizere cy’ahazaza heza n’igicucu cy’imiyoborere itanoze kimaze igihe kirekire kigiherekeza. Mu mvugo za politiki no mu bikorwa bya Leta, hakomeje kugaragaramo itandukaniro rikomeye hagati y’amagambo meza atangazwa ku mugaragaro n’ukuri kw’ibibazo by’ingutu byugarije ubuzima bwa buri munsi bw’abaturage.
Mu biganiro bya politiki byuzuyemo icyubahiro n’imvugo ziremereye, hakunze kumvikana intego z’iterambere, imiyoborere myiza n’ubudaheranwa bw’igihugu. Nyamara inyuma y’ayo magambo, hagaragara ukwivuguruza: igihugu kiracyahanganye n’akajagari mu miyoborere, ruswa n’inyerezwa ry’umutungo wa rubanda, ivangura rishingiye ku nyungu z’udutsiko, ndetse n’umuco wo kudahana. Ibi byose bituma icyizere cy’abaturage kigabanuka, ubuyobozi bukarushaho kwitandukanya n’abo buyobora.
Mu gihe abaturage baba bakwiye kubona ubunyangamugayo, ubunyamwuga n’imiyoborere iboneye, hari aho bahura n’imvugo irimo ubwirasi idafite aho ihuriye n’ukuri kw’ubuzima babamo. Amagambo y’abayobozi asa n’urumuri rutamurika ibibazo nyakuri: ubukene bukabije, ubushomeri bwugarije urubyiruko, umutekano muke mu burasirazuba bw’igihugu, n’ibura rya serivisi z’ibanze zirimo ubuvuzi, uburezi n’ibikorwaremezo.
Amateka ya RDC kuva yabona ubwigenge mu 1960 agaragaza ishusho y’igihugu cyanyuze mu bihe by’imivurungano n’ihindagurika ry’ubutegetsi. Ubutegetsi bwa Mobutu Sese Seko bwamaze imyaka irenga 30 bwashinjwaga gushingira ku butegetsi bw’umuntu umwe, ruswa n’isesagura rikomeye ry’umutungo w’igihugu. Ihirikwa rye mu 1997 ryakurikiwe n’intambara zikomeye zagizwemo uruhare n’ibihugu bituranye, bituma RDC yitwa “intambara y’isi ya Afurika” kubera ubwinshi bw’impande zari zayigizemo uruhare.
Nubwo mu myaka yakurikiyeho habayeho amatora n’inzira zigamije kwimakaza demokarasi, ibibazo by’imiyoborere, ruswa no kudahana byakomeje kuba imbogamizi zikomeye. Imiryango mpuzamahanga n’imiryango itegamiye kuri Leta yakomeje kugaragaza impungenge ku bijyanye n’uburenganzira bwa muntu, imikorere y’inzego z’ubutabera no kubazwa inshingano kw’abayobozi. Icyakora, impinduka zifatika mu mibereho y’abaturage ziracyari nke ugereranyije n’ibyifuzo n’amasezerano atangazwa.
Mu rwego rwo hejuru rw’ubuyobozi, hagaragara icyuho hagati y’inshingano zo gukorera abaturage n’imyitwarire y’abamwe mu bayobozi bashyirwa mu majwi yo gushyira imbere inyungu zabo bwite. Aho kuba abatanga urugero rw’ubunyangamugayo, bamwe bahindutse abikubira umutungo w’igihugu, bakagwiza inyungu mu gihe rubanda isigara mu bukene n’amarira.
Perezida wa Repubulika, nk’umuyobozi mukuru w’igihugu, ni we utanga isura rusange y’ubutegetsi. Iyo habayeho itandukaniro hagati y’amasezerano n’ibikorwa, abaturage babibona nk’icyuho hagati y’ububasha n’inshingano. Iyo ruswa n’inyerezwa ry’umutungo byinjira mu nzego zitandukanye za Leta, biba bitakiri ikibazo cya politiki gusa, ahubwo bikaba ikibazo cy’indangagaciro, ubunyangamugayo n’icyerekezo cy’igihugu.
Nubwo ibibazo ari byinshi, RDC ifite amahirwe akomeye yo kwiyubaka. Ni igihugu gifite umutungo kamere utagereranywa—amabuye y’agaciro, amashyamba, ubutaka burumbuka—ndetse n’umubare munini w’urubyiruko rufite imbaraga n’ubushobozi. Ibi byose bishobora kuba ishingiro ry’iterambere rirambye, igihe byashyirwa mu murongo w’imiyoborere ishingiye ku mucyo, kubazwa inshingano no gushyira imbere inyungu rusange.
Abanye-Congo bakeneye ubuyobozi bubagaragariza ko ubutegetsi ari inshingano yo gukorera rubanda, atari amahirwe yo kwigwizaho imitungo. Bakeneye inzego zikomeye zubakiye ku mategeko, zihana ruswa kandi zigaha buri muturage agaciro n’ijambo. Urumuri rw’impinduka rushobora kuboneka gusa igihe ukuri, ubutabera n’ubunyangamugayo bizashyirwa ku isonga.
RDC ntikwiriye gukomeza kuguma mu mwijima w’ingaruka z’imiyoborere mibi. Abahungu n’abakobwa bayo bakwiye kubona igihugu kibahesha icyizere, aho urumuri rw’inshingano n’ubuyobozi buboneye busimbura igicucu cy’ubutegetsi bwatakaje icyerekezo. Icyo gihe ni bwo RDC ishobora kuva mu ihurizo ry’amateka ikinjira mu cyiciro gishya cy’iterambere rirambye, ubumwe n’ubusugire bwuzuye.