Abaromani n’Amerika: Isesengura Ryimbitse ku Butegetsi Bwagize Ijambo ku Isi mu Bihe Bitandukanye by’Amateka
Mu mateka maremare y’isi, habayeho ubutegetsi buke bwashoboye kurenga imipaka y’ibihugu byabwo bukagira ijambo rikomeye ku migabane myinshi. Muri ubwo butegetsi, hakunze kugereranywa cyane Ubwami bw’Abaromani (Roman Empire) na Leta Zunze Ubumwe za Amerika (United States of America), nubwo byabayeho mu bihe bitandukanye kandi bikagira imiterere itandukanye y’imiyoborere.
Ubwami bw’Abaromani bwatangiye kwaguka ku buryo bugaragara guhera mu kinyejana cya mbere mbere ya Yesu Kristu (27 BC), ubwo Augustus Caesar yabaga umwami wa mbere wemewe. Ku rwego rwo hejuru, ubu bwami bwari bwaragutse bugera ku migabane itatu: Uburayi, Afurika y’Amajyaruguru na Aziya y’Uburengerazuba.
Abaromani bubatse ububasha bwabo ku nkingi zikomeye zirimo igisirikare gikomeye cyane, cyari gifite imyitozo n’imiyoborere ihanitse kurusha ibindi by’icyo gihe; amategeko y’Abaroma (Roman Law), yabaye ishingiro ry’amategeko menshi akoreshwa mu bihugu byinshi byo ku isi kugeza n’uyu munsi; kwagura ubutegetsi hifashishijwe intambara n’amasezerano; ndetse n’imiyoborere n’umuco byarambye bigira ingaruka zikomeye ku ndimi, imyubakire n’imiterere y’imiyoborere y’i Burayi.
Ubwami bw’Abaromani bwamaze hafi imyaka irenga 500 ari igihangange (27 BC – 476 AD mu Burengerazuba), mbere yo gusenyuka bitewe n’amakimbirane yo mu gihugu imbere, ubukungu bwahungabanye n’ibitero by’amahanga.
Leta Zunze Ubumwe za Amerika: Ububasha bushingiye ku Bukungu n’Ikoranabuhanga
Leta Zunze Ubumwe za Amerika zatangiye kuba igihangange ku rwego rw’isi nyuma y’Intambara ya Kabiri y’Isi Yose mu 1945, ubwo zasohokaga ari zo zifite ubukungu n’ingabo bikomeye kurusha ibindi bihugu.
Amerika yubatse ububasha bwayo ku nkingi zirimo igisirikare cya mbere gikomeye ku isi mu by’ikoranabuhanga n’ingengo y’imari; ubukungu buyoboye isi bushingiye ku madorari akoreshwa nk’ifaranga mpuzamahanga; ikoranabuhanga n’itangazamakuru bigira ingaruka zikomeye ku mitekerereze n’umuco w’isi yose; ndetse n’ubushobozi bwo kugira uruhare mu kugena icyerekezo cy’isi binyuze mu mashyirahamwe mpuzamahanga n’ubufatanye bwa politiki, nubwo atari ubwami bwemewe n’amategeko.
Kuva mu 1945 kugeza uyu munsi (2026), Amerika imaze hafi imyaka 80 ari imwe mu nkingi zikomeye zigena icyerekezo cy’isi.
Itandukaniro Rikomeye Hagati ya Abaromani n’Amerika
Nubwo hakunze kubaho kugereranya Amerika na Rome, hari itandukaniro rikomeye rigaragara. Abaromani bategekaga isi ahanini binyuze ku mbaraga z’inkota, intambara n’ubwami bushingiye ku kwigarurira ibindi bihugu. Amerika yo, igira ijambo rikomeye ku isi binyuze mu mbaraga z’ubukungu, ikoranabuhanga, umuco n’itangazamakuru.
Mu gihe Abaromani bigaruriraga ibihugu ku mugaragaro, Amerika ikoresha uburyo bugezweho bwo kugira uruhare mu kugena icyerekezo cy’isi binyuze mu ishoramari, ubucuruzi n’inzego mpuzamahanga.
Ikibazo Cy’Amateka: Ese Amateka Azisubiramo?
Amateka atwereka ko nta bubasha buhoraho. Ubwami bw’Abaromani bwarasenyutse nubwo bwari bukomeye cyane. Amerika na yo, nubwo ikomeye muri iki gihe, ihanganye n’imbogamizi zirimo amakimbirane yo mu gihugu imbere, ihindagurika ry’ubukungu ndetse n’izamuka ry’ibindi bihugu bikomeye ku rwego mpuzamahanga.
Ikibazo gikomeje kwibazwa n’abasesenguzi b’amateka ni iki:
Ese Amerika izamara igihe kingana n’Ubwami bw’Abaromani, cyangwa amateka azisubiramo mu bundi buryo butandukanye?
Igihe ni cyo cyonyine kizagaragaza uko isi izahinduka. Ariko amateka adusigira isomo rikomeye: ububasha bwose bugira intangiriro n’iherezo. Icyitonderwa ni uko uburyo bukoreshwa mu kugena icyerekezo cy’isi bugenda buhinduka, ariko ihame rikomeza kuba rimwe—nta gihugu gihoraho ku gasongero k’isi.
