Imvugo Zihembera Urwango n’Ihohotera, Impuruza Mpuzamahanga ku Mipaka y’Ubwisanzure bwo Kuvuga n’Inshingano z’Abayobozi
Amagambo aherutse kuvugwa na Jean Claude Mubenga, uzwi nk’umuvugizi wa Perezida Félix Tshisekedi, akomeje guteza impungenge zikomeye ku rwego rw’igihugu n’urw’isi. Mu mvugo zagiye zisakazwa ku mbuga nkoranyambaga, uyu muvugizi yifashishije amagambo asebya kandi asembura ikiremwamuntu, yibasira Abatutsi b’Abanye-Congo, abagereranya n’udukoko,” “virusi,” n’“ibyonnyi bikwiye kurandurwa.” Aya magambo yateje impaka zikomeye ku ntera imvugo ya politiki ishobora kugeraho, no ku mbibi z’ubwisanzure bwo gutanga ibitekerezo mu bihugu byubahiriza amategeko.
Mu mateka ya muntu, imvugo yo gusebya ikiremwamuntu igira ingaruka zikomeye kandi zirebana n’ejo hazaza: iyo imenyerewe, igasubirwamo, igatangazwa ku mugaragaro kandi igahabwa isura ya politiki, icamo ibice igihugu, igategura imitima kwakira ibyari bisanzwe bidatekerezwaga—harimo n’ihohotera rishingiye ku rwango. Ni muri urwo rwego imvugo nk’iyi ishobora kuva mu rwego rw’ibitekerezo ikinjira mu rwego rw’ibikorwa bihanwa n’amategeko, ku rwego rw’igihugu no ku rwego mpuzamahanga.
Nubwo ubwisanzure bwo gutanga ibitekerezo bufatwa nk’ishingiro ry’imiyoborere ya demokarasi, ntibushobora kuba urwitwazo rw’ihohotera rishingiye ku magambo. Iyo imvugo igamije gusebya itsinda runaka rimenyekana neza, igashyirwa mu ruhame kandi igasubirwamo mu buryo bushobora gushishikariza urwango, ivangura cyangwa ihohotera, iba irenze imbibi z’ibitekerezo byemewe n’amategeko.
Iki kibazo kirushaho gukomera iyo uwivugiye ari umuntu ufite aho ahuriye n’inzego zo hejuru z’ubuyobozi. Igihe imvugo nk’iyi ihabwa isura yo “gushyigikirwa”—byaba mu kuyakira mu ruhame, mu kuyishimira, cyangwa mu kuyitirirwa “gukangurira rubanda”—ihinduka ikimenyetso cya politiki, ikaba ubutumwa buhamya ko gusebya abandi byemewe. Ibi bituma hibazwa ku nshingano za politiki, iz’umuco n’iz’amategeko z’abayobozi n’inzego bahagarariye.
Muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ubwisanzure bwo gutanga ibitekerezo burinzwe bikomeye n’Ivugururwa rya Mbere ry’Itegeko Nshinga. Ariko, ubu burenganzira si ntarengwa. Urukiko rw’Ikirenga rwashyizeho imbibi zisobanutse zerekana aho imvugo ihagarika kurindwa n’amategeko.
Mu rubanza Brandenburg v. Ohio (1969), hashyizweho igipimo cy’ingenzi: imvugo ntirindwa iyo igamije ku buryo bugaragara gushishikariza ibikorwa binyuranyije n’amategeko, kandi bikaba bishoboka ko ibyo bikorwa byahita bibaho. Mu bihe by’umwuka mubi wa politiki n’umutekano muke, amagambo asaba urwango cyangwa ihohotera ku itsinda runaka ashobora kugera kuri urwo rwego iyo bigaragaye ko hari intego n’ingaruka ziteganyijwe vuba.
Hari kandi igitekerezo cy’amategeko kizwi nka “true threats” (iterabwoba nyaryo), gihana amagambo arimo isezerano rifatika ryo kugirira nabi abandi. Iyo imvugo isebya ikiremwamuntu, igasaba cyangwa igatanga ishusho yo kurimbura cyangwa kugirira nabi itsinda runaka, bitewe n’aho ivugiwe n’ingaruka zayo, ishobora gufatwa nk’iterabwoba ridakingiwe n’Itegeko Nshinga.
Byiyongeraho amategeko ahana ihohotera rishingiye ku rwango, amahirwe yo kurega mu manza mbonezamubano ku ihungabana ryatewe ku bushake, ndetse n’inshingano zishingiye ku gukwirakwiza imvugo mbi ku mbuga nkoranyambaga. Icy’ingenzi ni ihuriro ry’ibintu bitatu: ibikubiye mu mvugo, aho n’igihe ivugiwe, n’ingaruka zayo ziteganyijwe. Imvugo ya rusange, isebya, isubirwamo kandi ikwirakwiye mu buryo bunini mu bihe by’ubwumvikane buke, ishobora gufatwa nk’ishishikariza ihohotera ridakingiwe n’amategeko.
Iki kibazo kirenze imbibi z’igihugu kimwe. Mu mategeko mpuzamahanga y’uburenganzira bwa muntu, gusebya itsinda rishingiye ku moko cyangwa ku bundi buranga byemeranyijweho ko ari intambwe ibanziriza ihohotera rusange. Bityo, ibihugu byiyemeje kugendera ku mategeko bigomba kugira uruhare rufatika mu kwitandukanya n’imvugo nk’iyi, haba mu mategeko no mu muco wa politiki.
Gushishikariza urwango mu ruhame ntibigomba gufatwa nk’itandukaniro ry’ibitekerezo. Ni igikorwa cyo gutesha agaciro ikiremwamuntu, kinyuranyije n’indangagaciro z’imiyoborere ishingiye ku mategeko. Iyo biherekezwa n’ukwemera kwa politiki, biba bifite uburemere burenze, kuko byinjiza urwango mu mutima w’ubuzima rusange bw’igihugu.
Ku bw’iyo mpamvu, imvugo ya politiki ihamagarira urwango cyangwa ihohotera ku muryango runaka, igakwirakwizwa ku mbuga nyinshi kandi igahabwa isura yo gushyigikirwa n’inzego, ihuriza hamwe inshingano 3: iz’umuco, iza politiki n’iza mategeko—kandi ishobora no kuganisha ku kubazwa inshingano zihanwa n’amategeko.
Kurwanya imvugo zihembera urwango si ugukumira ibitekerezo; ni uguharanira ikintu kirenzeho: kurinda agaciro ka muntu, kubungabunga kubana mu mahoro no gusigasira icyubahiro cy’ururimi, rutagomba na rimwe kongera kuba igikoresho cyo gusebya ikiremwamuntu no gutegura ihohotera.
