RDC mu Mpaka Ziremereye ku Hazaza h’Itegeko Nshinga ry’Igihugu
Mu gihe ubuyobozi bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC) buyobowe na Perezida Félix Tshisekedi butangiye kuvuga ku gitekerezo cyo kuvugurura cyangwa guhindura Itegeko Nshinga ry’iki gihugu, impaka zikomeye zatangiye kugaragara mu banyapolitiki, mu basesenguzi ndetse no mu baturage muri rusange. Icyakora, nubwo iyi ngingo iri kuganirwaho cyane mu ruhame, kugeza ubu nta nyandiko ifatika irashyikirizwa inzego zibishinzwe, bituma bamwe mu basesenguzi bavuga ko ibiganiro biri kuba bikiri mu rwego rw’ibitekerezo bya politiki n’isesengura rusange.
Ibi bibaye mu gihe RDC iri mu bihe bikomeye by’umutekano muke mu burasirazuba bw’igihugu, ibintu bituma bamwe bibaza niba koko impaka ku ihindurwa ry’Itegeko Nshinga ari zo zikwiye gushyirwa imbere kurusha ibibazo by’umutekano n’iterambere ry’abaturage.
Itegeko Nshinga rya RDC ryashyizweho mu mwaka wa 2006 nyuma y’igihe kirekire cy’intambara n’amakimbirane ya politiki byari byarazahaje igihugu. Ryashyizweho mu rwego rwo gushimangira demokarasi, kubahiriza ihame ry’ivangura ry’ubutegetsi ndetse no kugabanya ububasha bw’umukuru w’igihugu.
Ariko kuva mu mwaka wa 2019, ubwo ishyaka rya UDPS n’abo bafatanyije bageze ku butegetsi, hagiye humvikana ibitekerezo by’uko hari ingingo zimwe z’Itegeko Nshinga zikeneye kuvugururwa kugira ngo rijyane n’ibihe igihugu kirimo.
Abasesenguzi bamwe bavuga ko iri hindurwa rishobora gufungurira Perezida Félix Tshisekedi amahirwe yo kongera kwiyamamaza kuri manda ya gatatu, mu gihe manda ye ya kabiri igomba kurangira mu mwaka wa 2028. Ibi byatumye bamwe mu banyapolitiki n’abatavuga rumwe n’ubutegetsi batangira kugaragaza impungenge bavuga ko bishobora guhungabanya ihame rya demokarasi n’iyubahirizwa ry’Itegeko Nshinga.
Tariki ya 04/03/2026, mu kiganiro n’abanyamakuru, visi-perezida wa kabiri wa Sena, Modeste Bahati Lukwebo, yabanje kugaragaza ko atashyigikiye ihindurwa ry’Itegeko Nshinga, nyuma aza kwisubiraho ku magambo ye, ibintu byatumye iyi ngingo irushaho gukurura impaka mu rwego rwa politiki.
Ku ruhande rw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi, bamwe mu banyapolitiki bavuga ko igitekerezo cyo guhindura Itegeko Nshinga gishobora kuba ari uburyo bwo kugerageza guhindura amategeko agenga manda za Perezida.
Ariko bamwe mu bayobozi ba politiki bari ku ruhande rw’ubutegetsi bo bavuga ko igitekerezo cy’ihindurwa ry’Itegeko Nshinga gifite intego yo kuvugurura inzego z’igihugu no kunoza imikorere yazo, aho bavuga ko igihugu gifite “inshingano z’ihinduramatwara” zigamije kugihuza n’ibihe kigezemo.
Nubwo ibiganiro bikomeje gufata intera mu itangazamakuru no mu ruhame, kugeza ubu nta mushinga w’itegeko cyangwa igitekerezo cyanditse cyo guhindura Itegeko Nshinga kirashyikirizwa Inteko Ishinga Amategeko.
Umucamanza Espoir Matundu, ushinzwe ubushinjacyaha, aheruka kuvuga ko ibiganiro byinshi biri kuba bishingiye ku gukeka kwa politiki kurusha ku nyandiko zifatika.
Yagize ati:
“Kugeza ubu nta mushinga w’itegeko, nta cyifuzo cy’ihindurwa ry’Itegeko Nshinga cyangwa n’icyifuzo cyashyikirijwe Inteko Ishinga Amategeko. Ibiganiro biri kuba ni ibitekerezo bya politiki n’isesengura gusa.”
Yongeraho ko kugira ngo impaka zibe zifite ishingiro, abashyigikiye ihindurwa ry’Itegeko Nshinga bakwiye kubanza kugaragaza neza inenge ziri mu itegeko ririho n’impinduka bashaka kuzana.
Itegeko Nshinga rya RDC rigena ko ububasha bwose buva ku baturage. Ingingo ya 5 ivuga ko abaturage ari bo nyir’ubutegetsi kandi ko bashobora kubukoresha mu buryo bubiri:
Mu buryo butaziguye, binyuze muri referandumu;
Mu buryo buziguye, binyuze mu bahagarariye abaturage mu Nteko Ishinga Amategeko.
Ingingo ya 218 ivuga ko n’abaturage ubwabo bashobora gutangiza igitekerezo cyo guhindura Itegeko Nshinga, mu gihe nibura abantu 100 000 bashyize umukono ku cyifuzo cyabyo.
Iyo gahunda itangiye, impinduka zishobora kwemezwa mu buryo bubiri:
Binyuze muri referandumu y’abaturage;
Cyangwa binyuze mu Nteko Ishinga Amategeko yateranye mu nama rusange, bikemezwa nibura n’amajwi ya bitatu bya gatanu by’abayigize.
Nubwo Itegeko Nshinga ryemerera inzego z’ubutegetsi cyangwa abaturage kurihindura, hari ingingo zimwe zifatwa nk’“izikomeye” zidashobora guhindurwa.
Ingingo ya 220 igena ko bidashoboka guhindura ibintu bikurikira:
Imiterere ya Repubulika y’igihugu;
Ihame ry’amatora rusange.
Abasesenguzi bavuga ko guhindura izi ngingo byafatwa nko guhindura burundu Itegeko Nshinga, bityo bikaba byasaba gutora itegeko rishya ryose binyuze muri referandumu y’abaturage.
RDC si ubwa mbere ihura n’impaka ku kubahiriza ingengabihe y’amatora. Hagati ya 2016 na 2018, amatora yari ateganyijwe yaratinze kubera impamvu za politiki n’umutekano.
Nanone amatora yo mu 2023 yabaye hari uduce tumwe tutayitwayemo kubera umutekano muke, cyane cyane muri teritwari za Kalehe na Kwamouth.
Bamwe mu banyapolitiki bari mu butegetsi bamaze kuvuga ko umutekano muke mu burasirazuba bw’igihugu ushobora gutuma habaho guhindura gahunda y’amatora, ariko abasesenguzi bavuga ko impamvu z’umutekano zitakagombye kuba urwitwazo rwo guhagarika burundu inzira ya demokarasi.
Abahanga mu bya politiki bavuga ko ihindurwa ry’Itegeko Nshinga rikwiye kugendera ku nyungu z’abaturage aho kugendera ku nyungu za politiki.
Ibi bishingira ku mahame y’inyigisho za contrat social, zivuga ko ubutegetsi butangwa n’abaturage ku bayobozi kugira ngo babarindire umutekano, ubutabera n’iterambere.
Ni muri urwo rwego abasesenguzi bavuga ko impaka zose ku Itegeko Nshinga rya RDC zigomba gushyira imbere inyungu z’abaturage mbere ya byose.
Mu gusoza, nubwo impaka ku ihindurwa ry’Itegeko Nshinga rya RDC zikomeje gufata intera mu nzego za politiki no mu itangazamakuru, kugeza ubu ziracyari mu rwego rw’ibitekerezo. Icyakora, igihe hazashyikirizwa umushinga ufatika mu Nteko Ishinga Amategeko, ni bwo abaturage bazagira uruhare rugaragara mu kuwuganiraho no kuwemeza cyangwa kuwanga, bityo bagaragaze neza ijwi ryabo ku hazaza h’imiyoborere y’igihugu cyabo.
