Ese Wari Uzi ko Afurika Yigeze Kuba Umugabane Ukize Kurusha Indi ku Isi?
Amateka, Ishema n’Inzira yo Kongera Kwiyubaka
Ese wari uzi ko mu bihe bya kera cyane, Afurika yari umwe mu migabane ikomeye kandi ikize kurusha indi yose ku isi? Ibi si umugani cyangwa inkuru mpimbano, ahubwo ni amateka ashingiye ku bimenyetso bifatika by’ubukungu, ubucuruzi, ubumenyi n’imico, byagiye byandika izina rya Afurika mu mateka y’isi.
Mu bihe bya kera cyane, Afurika yari igicumbi cy’ubukungu n’ubumenyi. Mu majyaruguru yayo, Misiri ya kera (ahagana mu mwaka wa 3000 mbere ya Yesu) yari yarateye imbere cyane mu mibare, mu bumenyingiro (engineering), mu buvuzi no mu miyoborere. Yubatse pyramide zikomeje kuba ibitangaza by’isi kugeza n’uyu munsi, inagira n’ubucuruzi bukomeye bwambukiranya Uruzi rwa Nil, bwahuzaga Afurika n’Uburasirazuba bwo Hagati.
Mu Burengerazuba bwa Afurika, ubwami bwa Ghana, bwakurikiwe na Mali na Songhai (hagati y’imyaka 700 na 1600 nyuma ya Yesu), bwabaye ibihangange mu bucuruzi bwambukiranya ubutayu bwa Sahara. Aho ni ho havuye izina rikomeye rya Mansa Musa, umwami w’Ubwami bwa Mali wabayeho mu kinyejana cya 14 (ahagana mu 1312–1337). Amateka agaragaza ko mu rugendo rwe i Maka mu 1324, yatanze zahabu nyinshi ku buryo byateje ihungabana ry’ubukungu mu mijyi yanyuzemo, cyane cyane i Cairo. Abashakashatsi benshi bemeza ko Mansa Musa ashobora kuba ari we muntu wakize kurusha abandi bose babayeho mu mateka y’isi.
Mu majyepfo y’Uburasirazuba bwa Afurika, Ubwami bwa Aksum (ahagana mu 100–940 nyuma ya Yesu), buri mu gihugu cya Etiyopiya y’ubu, bwari igicumbi gikomeye cy’ubucuruzi mpuzamahanga gihuza Afurika, u Burayi na Aziya binyuze ku Nyanja Itukura. Aksum yari ifite ifaranga ryayo, ingabo zikomeye n’imiyoborere iteye imbere, bigaragaza urwego rwo hejuru rw’iterambere yagezeho.
Nanone kandi, Carthage (iri muri Tuniziya y’ubu, hagati ya 800–146 mbere ya Yesu) yari imbaraga zikomeye mu bucuruzi no mu bya gisirikare, ihangana n’Ubwami bw’Abaromani mu ntambara zizwi nka Punic Wars.
Muri ibyo bihe, Afurika yari ifite umutungo kamere n’inyungu zikomeye zirimo:
Zahabu n’amabuye y’agaciro menshi,
Umunyu wafatwaga nk’“zahabu yera,”
Ubutaka bwera n’ubuhinzi bukungahaye,
Ubumenyi, indangagaciro n’imico byashimangiraga ubumwe n’ubufatanye.
Ikibazo gikomeye ni iki: byagenze bite ngo umugabane wari ikimenyabose ku isi wisange uri mu bukene bukabije?
Igisubizo kiri mu mateka ababaje:
Ubucakara (hagati y’ikinyejana cya 15 n’icya 19) bwambuye Afurika abaturage bayo, imbaraga n’ubwenge. Abantu barenga miliyoni 12 bafashwe ku ngufu bajyanwa mu bindi bice by’isi.
Ubukoloni (ahagana mu 1900–1960) bwanyereje umutungo wa Afurika, busenya inzego z’imiyoborere ya gakondo, bukazana imipaka yashyizweho hadashingiwe ku mateka, ku mico cyangwa ku ndimi z’abaturage.
Imiyoborere mibi, ruswa n’intambara byakurikiyeho nyuma y’ubwigenge, bikarushaho gusenya icyizere n’inzira y’iterambere.
Kwishingikiriza ku bandi mu bukungu, aho Afurika yohereza ibikoresho fatizo igasubizwa ibitunganyijwe ku giciro kiri hejuru.
Ejo Hazaza h’Afurika: Ese Kugarura Icyubahiro Birashoboka?
Nubwo amateka ya Afurika yaranzwe n’ibigeragezo bikomeye, uyu mugabane uracyafite amahirwe afatika yo kongera kwisubiza icyubahiro n’ubukire byawo. Ufite urubyiruko rwinshi, umutungo kamere ukomeye n’ubushobozi bwo kwihangira ibisubizo birambye.
Ikibazo gisigaye ni iki:
Ese Afurika ikeneye abayobozi beza, babazwa abaturage?
Ese ikeneye ubumwe bw’imbere mu bihugu no hagati y’ibihugu by’Afurika?
Cyangwa se ikeneye impinduka mu mitekerereze, igasubiza agaciro ubumenyi bwayo, umurimo n’icyerekezo cy’ejo hazaza?
Igisubizo gishobora kuba kiri mu guhuza ibi byose.
Afurika ntiyavutse ikennye; amateka arabyemeza. Icy’ingenzi ni ukwiyibutsa uwo yari we, igasobanukirwa uko yageze aho iri, hanyuma igahitamo inzira yo kongera kwiyubaka ishingiye ku bumenyi, ubumwe n’imiyoborere myiza.
