Uko Igeragezwa ry’Intwaro za Kirimbuzi Rigenda Risigira Isi Ibikomere Bitazibagirana
Raporo nshya yashyizwe ahagaragara n’umuryango Norwegian People’s Aid (NPA) igaragaza ishusho iteje impungenge ku ngaruka ndende z’igeragezwa ry’intwaro za kirimbuzi zakozwe hirya no hino ku isi mu gihe cy’imyaka irenga 70. Iyi raporo ivuga ko kuva mu 1945 kugeza mu 2017, igeragezwa ry’intwaro za kirimbuzi ryateje impfu z’abantu nibura miliyoni enye bapfuye imburagihe, ahanini bazize kanseri n’izindi ndwara ziterwa n’imirasire (radiation).
Nyuma y’intambara ya Kabiri y’Isi, ibihugu bikomeye byihutiye kwinjira mu irushanwa ryo kwiyubakira intwaro za kirimbuzi, bigamije kwerekana ububasha n’ubwoba. Mu myaka 72 gusa, hakozwe igeragezwa rirenga 2,400 ry’intwaro za kirimbuzi, haba ku butaka, mu nyanja, no mu kirere.
Ibyo bigeragezo byasize imyuka y’imirasire (radioactive fallout) ikwirakwira ku ntera ndende cyane, irenga imbibi z’ibihugu byayikoze, ikagera no mu bice bitigeze byumva ibisasu biturika. Nk’uko raporo ibigaragaza, nta muntu n’umwe uriho uyu munsi ku isi utarigeze guhura n’ingaruka z’iyi mirasire, kuko buri wese afite ibisigisigi byayo mu mubiri we, nubwo bitagaragara ako kanya.
Raporo ya NPA igaragaza ko abaturage batuye hafi y’ahakorewe igeragezwa ry’intwaro za kirimbuzi ari bo bagizweho ingaruka zikomeye kurusha abandi. Izo ngaruka zirimo:Indwara zikomeye z’igihe kirekire, zirimo kanseri zitandukanye;
Abana bavukana ubumuga n’ibibazo by’imikurire;
Kugabanuka kw’ubudahangarwa bw’umubiri;
Ihungabana rikomeye ry’imitekerereze n’iry’imibereho rusange.
Ibi byose byabaye mu gihe benshi muri abo baturage batigeze babwirwa ukuri ku byakorwaga hafi yabo, cyangwa ku ngaruka bashoboraga guhura na zo.
Ibanga n’ubwirinzi buke ku bahohotewe.
Abashakashatsi bagize uruhare muri iyi raporo banenga bikomeye ibihugu byakoze aya mageragezwa, babishinja gushyira amakuru menshi mu ibanga rikomeye. Ibyo byatumye bigorana:
Kumenya ingano nyayo y’ingaruka z’imirasire;
Gutanga ubuvuzi bukwiye ku bababaye;
Gukurikirana no kuryozwa inshingano z’abateje ayo mahano.
Raporo ivuga ko iri banga ryagize uruhare runini mu gukomeza imibabaro y’abaturage, kuko ryabangamiye ukuri, ubutabera n’ubwishingizi ku bahohotewe.
Intwaro za kirimbuzi: ikibazo cy’ejo n’uyu munsi
NPA ishimangira ko intwaro za kirimbuzi zitari ikibazo cy’ahazaza gusa, nk’uko bikunze gutekerezwa, ahubwo ari ikibazo cyagize ingaruka zikomeye ku bantu bo mu bihe byashize, kikaba gikomeje no kugira ingaruka ku bantu bo muri iki gihe.
Iyi raporo iburira amahanga ko, mu gihe isi yakomeza inzira yo gukora cyangwa kugerageza izindi ntwaro za kirimbuzi, ingaruka zazo zishobora kuba mbi kurushaho, zigakomeza gusenya ubuzima bw’abantu n’ibidukikije mu buryo butazongera gusubirwamo.
Iyi raporo ije yongera gushyira igitutu ku bihugu bikomeye bifite intwaro za kirimbuzi, isaba:
Kureka burundu igeragezwa ry’izi ntwaro;
Gushyira mu bikorwa amasezerano mpuzamahanga yo kuzikumira no kuzikuraho;
Kwemera inshingano ku ngaruka zatewe n’igeragezwa ryahise;
Gutanga ubutabera n’ubuvuzi ku baturage bagizweho ingaruka.
Mu gihe isi igikomeje kubaho mu bihe by’ubwumvikane buke bwa politiki n’umutekano muke, raporo ya Norwegian People’s Aid ni urwibutso rukomeye ko intwaro za kirimbuzi atari intwaro zo gukumira intambara gusa, ahubwo ari intwaro zica bucece, zigakomeza kwica no gusenya n’igihe amasasu yarangije guturika.
Ese isi izigira ku mateka, cyangwa izemera kongera kwishyira mu byago bisa n’ibi? Icyemezo kiri mu maboko y’abayiyobora, ariko ingaruka zigakomeza kwishyurwa n’abaturage b’inzirakarengane bo ku isi yose.
