Uko Umuntu Yaremwe n’Ukuntu Yaje Kubaho: Isesengura Rihuza Iyobokamana n’Ubumenyi bwa Siyansi (Evolution)

Ikibazo cy’ukuntu umuntu yabayeho ni kimwe mu bibazo bikomeye byakomeje gutera amatsiko mu mateka y’isi. Abantu bamaze ibinyejana byinshi bibaza bati: “Twakuwe he? Twaremwe n’Imana cyangwa twavuye mu ihindagurika ry’ibinyabuzima?”

Hari ibisubizo bibiri bikomeye byagiye bitangwa:

• Iyobokamana (Religious Creation): rivuga ko umuntu yaremwe n’Imana mu buryo bwihariye.
• Siyansi (Theory of Evolution): ivuga ko umuntu yavuye mu ihindagurika ry’ibinyabuzima rimaze igihe kirekire cyane.

Iyi nkuru igamije gusobanura impande zombi mu buryo burambuye, kugira ngo umuntu yumve neza uko ibitekerezo byombi byubaka ishusho y’uko umuntu yabayeho.

Mu madini menshi, cyane cyane ay’Abakirisitu n’Abayisilamu, Imana ifatwa nk’Inkomoko y’ibiriho byose. Ibyaremwe byose byabayeho ku bushake bwayo.

Iyi myemerere ivuga ko:

• Nta kintu cyabayeho kitavuye ku Mana.
• Isi n’ibiyirimo byose byaremwe mu migambi yayo.
• Umuntu yahawe umwanya wihariye mu byaremwe.

Mu nkuru ya Bibiliya, umuntu wa mbere Adamu yaremwe mu mukungugu w’ubutaka. Imana yamuremye mu buryo bwihariye, hanyuma imuhumekera umwuka w’ubuzima mu mazuru.

Ibi bigaragaza ibintu bibiri bikomeye:

• Umubiri: uva mu butaka, ikimenyetso cy’uko umuntu afite isano n’isi.
• Umwuka: uva ku Mana, ikimenyetso cy’ubuzima n’ubwenge.

Nyuma yo kurema Adamu, havugwa ko Imana yamuremeye umufasha Eva, wavuye mu rubavu rwa Adamu.

Ibi bisobanura:

• Ubumwe n’ubufatanye hagati y’abantu.
• Intangiriro y’umuryango w’abantu.
• Uko abantu baremewe kubaho mu isano n’abandi.

Mu myemerere y’amadini:

• Umuntu afite ubwenge n’ubushobozi bwo gutandukanya icyiza n’ikibi.
• Yahawe inshingano yo kurinda isi.
• Afite isano yihariye n’Imana.

Siyansi ishingiye cyane ku nyigisho za Charles Darwin, watanze igitekerezo cy’uko ibinyabuzima byose, harimo n’abantu, byavuye mu ihindagurika ryabyo ryagiye ribaho mu gihe kirekire cyane.

Ibi byitwa:

Theory of Evolution (Ihindagurika ry’Ibinyabuzima)

Siyansi ivuga ko:

• Ubuzima bwatangiye mu binyabuzima byoroheje cyane (micro-organisms).
• Bimwe muri ibyo binyabuzima byagiye bihinduka buhoro buhoro.
• Nyuma y’imyaka ibihumbi n’ibihumbi, habayeho inyamaswa zifite ubwenge burushijeho.
• Amaherezo havutse abantu ba mbere b’inyamabere (primates).

Evolusiyo igaragaza ko umuntu atavuye ku nyamaswa nk’uko abantu bamwe babyumva nabi, ahubwo:

• Umuntu n’ingagi (chimpanzee) basangiye sekuruza wa kure cyane.
• Hari inzira ndende y’ihindagurika yabayeho mu gihe cy’imyaka miliyoni nyinshi.
• Homo sapiens (umuntu wa none) yagaragaye nyuma y’igihe kirekire cy’iterambere.

Siyansi ishingira ku bimenyetso bitandukanye:

a) Fossils (Ibisigazwa by’Ibinyabuzima bya Kera)

Bigaragaza inyamaswa n’abantu ba kera batakibaho.

b) Genetics (DNA)

• DNA y’abantu n’izindi nyamaswa irasa cyane.
• Ibi bigaragaza isano ya kure hagati y’ibinyabuzima.

c) Anatomy (Imiterere y’Umubiri)

Hari ibice by’umubiri bihuje n’iby’izindi nyamaswa, nk’amaboko n’amaguru.

Siyansi igaragaza intambwe z’ingenzi z’iterambere ry’umuntu:

• Australopithecus: ibinyabuzima byasaga n’abantu.
• Homo habilis: yatangiye gukoresha ibikoresho.
• Homo erectus: yagendaga neza kandi agatekereza kurushaho.
• Homo sapiens: umuntu wa none ufite ubwenge buhanitse.

Impande zombi zigaragaza uko umuntu yabayeho mu buryo butandukanye:

• Iyobokamana: Imana yaremye umuntu mu buryo butaziguye.
• Siyansi: umuntu yavuye mu ihindagurika ryamaze imyaka miliyoni nyinshi.

Hari abatekereza ko:

• Imana ishobora kuba yarashyizeho inzira ya evolusiyo.
• Siyansi isobanura “uko byagenze”, naho iyobokamana rikavuga “impamvu byabaye”.

Bamwe bemera iyobokamana gusa, abandi bakemera siyansi gusa, mu gihe hari n’abagerageza guhuza impande zombi.

Inkomoko y’umuntu ikomeje kuba isomo rikomeye ku isi. Iyobokamana ritanga igisubizo gishingiye ku myemerere no ku kwemera, mu gihe siyansi itanga ibisobanuro bishingiye ku bushakashatsi n’ibimenyetso.

Icy’ingenzi ni uko:

• Umuntu afite agaciro kihariye.
• Afite ubwenge n’ubushobozi budasanzwe.
• Afite inshingano zo kubaho mu bumwe, mu bwubahane no kurinda isi abamo.