RDC Igiye Gutangira Gutanga Indangamuntu Nyuma y’Imyaka Irenga 40 Zitagitangwa
Ku wa Kane, tariki ya 19/02/2026, i Kinshasa habereye umuhango wo gushyikiriza dosiye y’amatora aheruka gutegurwa na Komisiyo y’Igihugu y’Amatora (CENI), ishyikirizwa Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Kumenyekanisha no Kubarura Abaturage (ONIP), mu rwego rwo gutangiza ku mugaragaro iyubakwa rya dosiye rusange y’abaturage. Uwo muhango wayobowe na Visi Minisitiri w’Intebe akaba na Minisitiri w’Umutekano n’Ubutegetsi bw’Igihugu, Jacquemain Shabani Lukoo.
Mu ijambo rye, Shabani yasobanuye ko iki gikorwa atari ihererekanya ry’amadosiye gusa, ahubwo ari intambwe ikomeye mu kubaka Leta ishingiye ku kumenya neza abaturage bayo. Yagize ati: “Inyuma ya buri makuru ari muri iyi dosiye hari umuturage, hari umuryango, hari uburenganzira bugomba kurindwa n’umutekano ugomba kwizerwa.”
Nk’uko Minisitiri Shabani yabitangaje, iyubakwa rya dosiye rusange y’abaturage rifite agaciro k’amateka kuko rije kurangiza ikibazo kimaze imyaka igera kuri 40. Kuva mu 1984, abaturage ba Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo nta ndangamuntu y’igihugu bagihabwa ku mugaragaro, ibintu byagize ingaruka zikomeye ku miyoborere, ku igenamigambi no ku mutekano.
Yashimangiye ko nta Leta ikomeye ishobora kubaho idafite uburyo bwizewe bwo kumenya abaturage bayo. Ati: “Nta gihugu cyagira igenamigambi rihamye kidafite imibare yizewe. Nta mutekano urambye wabaho hatabayeho kumenya no gukurikirana neza abaturage.”
Minisitiri Shabani yagaragaje ko dosiye rusange y’abaturage izaba inkingi ya politiki nyinshi za Leta zirimo:
Gutanga indangamuntu z’ikoranabuhanga zizewe;
Kurwanya uburiganya n’ibyaha byambukiranya imipaka;
Kugenzura abinjira n’abasohoka ku mipaka;
Gutegura neza serivisi z’ubuzima n’uburezi hashingiwe ku mibare nyayo.
Mu rwego rw’akarere karangwa n’ibibazo by’imitwe yitwaje intwaro, iterabwoba mpuzamahanga n’abimukira binjira mu buryo butemewe, Shabani yavuze ko kumenya neza abaturage no kugenzura imibare yabo ari inshingano ndakuka za Leta. Yemeje ko Guverinoma yiyemeje kwihutisha ishyirwa mu bikorwa rya dosiye rusange y’abaturage kuko ari inkingi y’iterambere n’umutekano w’igihugu.
Minisitiri yahise ategeka Umuyobozi Mukuru wa ONIP gutangira bidatinze gutunganya amakuru yatanzwe na CENI, kugira ngo indangamuntu z’igihugu zitangire gutangwa ku baturage bose. Yagize ati: “Igihugu kiratureba, abaturage baradutegereje. Ihererekanya ry’aya makuru ribe intangiriro y’intsinzi ikomeye mu miyoborere no muri politiki.”
Ibi bihura n’ibyatangajwe na Perezida wa Repubulika, Félix Tshisekedi, mu ijambo yagejeje ku Nteko Ishinga Amategeko imitwe yombi iteranye mu nama rusange ku mimerere y’igihugu. Yemeje ko gahunda yo gutanga indangamuntu igiye kongera gutangizwa, aho ONIP izashingira ku makuru n’ibikoresho byifashishijwe na CENI mu kwandika abatora.
Perezida Tshisekedi yasobanuye ko abamaze kwiyandikisha mu matora, bafite amakuru ya biyometriki, bazaba aba mbere mu guhabwa indangamuntu zizewe kandi zirinzwe mu buryo bw’ikoranabuhanga.
Iyi gahunda si nshya. Mu myaka ishize, isoko ryo gutanga ibikoresho byo gukora indangamuntu ryari ryahawe sosiyete Idemia ku bufatanye na Afritech, mu masezerano yari afite agaciro ka miliyari 1,2 z’amadolari y’Amerika. Icyakora, ayo masezerano yaje guhagarikwa nyuma y’uko Ubugenzuzi Bukuru bw’Imari ya Leta (IGF) bugaragaje ko iryo soko ryari rihenze birenze urugero.
Iperereza ryakozwe n’itangazamakuru ritandukanye ryemeje ko ayo masezerano atari asobanutse neza, bituma gahunda ihagarara itaratangira gushyirwa mu bikorwa, abaturage bakomeza gutegereza indangamuntu bemerewe.
Nubwo hashize imyaka myinshi indangamuntu idatangwa, iki gikorwa cyo guhuza amakuru ya CENI na ONIP kiratanga icyizere gishya ku baturage ba RDC. Ariko kandi, abasesenguzi bagaragaza ko hashobora kubaho inzitizi zirimo:
Kubungabunga no kurinda amakuru y’abaturage;
Kubahiriza amategeko arengera ubuzima bwite;
Kwirinda ruswa n’ikorwa nabi ry’amasoko;
Kubona ingengo y’imari ihamye kandi ihagije.
Mu gihe Guverinoma ishyize imbere kumenya no kubarura abaturage nk’umusingi w’iterambere, amaso y’abaturage ahanzwe ku muvuduko n’ubunyamwuga bizaranga ishyirwa mu bikorwa ry’iyi gahunda.
Iyubakwa rya dosiye rusange y’abaturage no gutangira gutanga indangamuntu bishobora kuba impinduka ikomeye mu mateka ya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, aho kumenya neza umuturage bizaba ishingiro ryo kubaka Leta ikomeye, igenamigambi rishingiye ku mibare yizewe n’umutekano urambye w’igihugu.
