U Burundi mu Mboni z’Isi: Imiryango Iharanira Uburenganzira bwa Muntu Yagaragaje Ibibazo Bikomeye Bikomeje Kugaragara muri Iki Gihugu
Minembwe Capital News (MCN)
Imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu ikomeje kugaragaza impungenge ku miterere y’uburenganzira bwa muntu n’ubwisanzure bwa politiki mu Burundi. Ivuga ko hari ibimenyetso by’ibibazo bikomeye birimo ifatwa ry’abantu mu buryo bunyuranyije n’amategeko, iyicarubozo, abantu baburirwa irengero, ubwicanyi budakurikije amategeko ndetse no kugabanuka kw’umwanya w’ibikorwa bya politiki.
Raporo zitandukanye zagiye zitangazwa n’Umwanditsi Wihariye w’Umuryango w’Abibumbye ushinzwe gukurikirana uburenganzira bwa muntu mu Burundi, nk’uko bigarukwaho n’imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu, zikomeje kugaragaza impungenge ku mikorere y’inzego za Leta, ubwisanzure bwa politiki ndetse n’umutekano w’abatavuga rumwe n’ubutegetsi.
Nubwo uyu Mwanditsi Wihariye yemejwe n’inzego bireba, amakuru yatanzwe avuga ko atemerewe kujya mu Burundi kugira ngo akore igenzura rye ku butaka bw’iki gihugu. Armel Niyongere, Perezida w’ishyirahamwe ACAT-Burundi, asanga raporo z’uyu muryango ari imwe mu nzira nke zisigaye zifasha gukomeza kumenyekanisha ibibazo by’uburenganzira bwa muntu biri mu Burundi.
Ibirego ku ifatwa ry’abantu n’igabanuka ry’umwanya wa politiki
Imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu ivuga ko mu Burundi hakomeje kugaragara ibibazo birimo ifatwa ry’abantu mu buryo bunyuranyije n’amategeko, iyicarubozo, kubura kw’abantu, ubwicanyi budakurikije amategeko ndetse no gukumira ibikorwa bya politiki.
Iyi miryango kandi igaragaza impungenge ku buryo ibibazo nk’ibi bikurikiranwa, cyane cyane ku birebana no kubazwa inshingano kw’abakekwaho kugira uruhare mu ihohoterwa ry’uburenganzira bwa muntu.
Hari kandi impungenge zijyanye n’imyiteguro y’amatora ya Perezida ateganyijwe mu mwaka wa 2027. Imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu ivuga ko hakenewe ibihe bya politiki bituma amashyaka atandukanye ndetse n’abaturage muri rusange babasha gukora ibikorwa byabo mu bwisanzure.
Imiryango 45 yasabye ko ikibazo kidakomeza kwirengagizwa
Mu kwezi kwa Munani umwaka ushize, imiryango 45 yo mu Burundi no ku rwego mpuzamahanga iharanira uburenganzira bwa muntu yandikiye ibaruwa ifunguye ibihugu bigize ndetse n’ibifite ububasha bwo kwitabira inama y’Umuryango w’Abibumbye ishinzwe Uburenganzira bwa Muntu.
Muri iyo baruwa, iyo miryango yagaragaje impungenge zikomeye ku kuba mu Burundi hakomeje kuvugwa ikibazo cyo kudahana abakora ibyaha ndetse n’ibyo yita ihohoterwa rikomeye kandi rifite imiterere ya gahunda rikorwa ku burenganzira bwa muntu.
Iyo miryango yasabye ko ikibazo cy’uburenganzira bwa muntu mu Burundi gikomeza kwitabwaho ku rwego mpuzamahanga, aho kuba ikibazo cyirengagizwa cyangwa kigatakaza umwanya mu biganiro mpuzamahanga.
Umwanya wa politiki n’ubwisanzure bw’itangazamakuru
Ibindi bibazo byagaragajwe birebana n’ubwisanzure bw’itangazamakuru, ibikorwa by’imiryango itari iya Leta ndetse n’ubushobozi bw’inzego zigomba gukora iperereza ku byaha bishobora kuba byarabaye.
Abanenga ubutegetsi bw’u Burundi bavuga ko CNDD-FDD, ishyaka riri ku butegetsi kuva mu mwaka wa 2005, rifite uruhare rukomeye mu mikorere ya politiki y’igihugu, ndetse bamwe bakarishinja kuba ryaragize uruhare mu kugabanya umwanya w’abatavuga rumwe na Leta.
Icyakora, ibyo ni ibirego by’abatavuga rumwe n’ubutegetsi n’imiryango imwe iharanira uburenganzira bwa muntu, kandi ubuyobozi bw’u Burundi bwagiye butera utwatsi ibirego by’uko bukoresha gahunda yo guhohotera abatavuga rumwe na bwo.
Ubukene na bwo bukomeje kongera uburemere bw’ibibazo
Uretse ibibazo bya politiki n’uburenganzira bwa muntu, u Burundi bukomeje guhangana n’ibibazo by’ubukungu n’ubukene, ibintu bishobora kurushaho kugira ingaruka ku mibereho y’abaturage.
Ubukene bukabije, ibibazo by’akazi, ubukungu budafite imbaraga ndetse n’ibibazo by’ibiciro by’ibicuruzwa by’ibanze bishobora gutuma abaturage benshi barushaho kugira ubuzima bugoye.
Ku ruhande rw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi, hari abavuga ko iyo mikorere y’ubukungu ikwiye gusuzumwa hamwe n’imiterere ya politiki, kuko iyo ubwisanzure bwo kunenga ubutegetsi bugabanutse, bishobora gutuma ibibazo by’abaturage bitabona urubuga ruhagije rwo kumenyekana no kuganirwaho.
Umwanditsi Wihariye yashyizweho nyuma y’amakimbirane ya 2015
Umwanya w’Umwanditsi Wihariye w’Umuryango w’Abibumbye ushinzwe uburenganzira bwa muntu mu Burundi washyizweho mu mwaka wa 2015, nyuma y’imvururu zikomeye zadutse ubwo Perezida Pierre Nkurunziza yatangazaga ko aziyamamariza manda ya gatatu.
Icyo cyemezo cyakurikiwe n’imyigaragambyo, imvururu n’ubwicanyi, bituma ikibazo cy’uburenganzira bwa muntu mu Burundi kirushaho gukurikiranwa n’umuryango mpuzamahanga.
Intego y’Umwanditsi Wihariye ni ugukurikirana uko uburenganzira bwa muntu bwifashe mu Burundi, gutanga inama ku buryo bwanozwa, gukusanya no gusuzuma amakuru atangwa n’impande zitandukanye ndetse no gukomeza umurimo wari watangijwe n’akanama k’iperereza ku Burundi.
Nyuma yaho, umubano hagati ya Leta y’u Burundi n’inzego mpuzamahanga zikurikirana uburenganzira bwa muntu warushijeho kuzamba. Leta y’u Burundi yanenze cyane raporo z’akanama k’iperereza ku Burundi, ndetse nyuma ifata icyemezo cyo guhagarika ibikorwa by’umwe mu bahagarariye inzego mpuzamahanga zakorera muri icyo gihugu.
Ibi byatumye iki gihugu kiba kimwe mu bifite ubwisanzure buke ku baharanira uburenganzira bwa muntu mu Burundi no mu karere.
Minembwe Capital News (MCN)
