Ubuhamya bwa Bizuru Ndakize ku Mateka, Ibikomere n’Isomo ryo Kwibuka Abanyamulenge Biciwe mu Gatumba
Minembwe Capital News
Mu muhango wo kwibuka Abanyamulenge biciwe i Gatumba mu Burundi mu mwaka wa 2004, wabereye mu nkambi ya Nakivale muri Uganda, ahari impunzi nyinshi z’Abanyamulenge n’abandi Banyekongo bahunze intambara n’umutekano muke muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), Bizuru Ndakize yagarutse ku mateka, ibikomere n’amasomo akomeye avuga ko Abanyamulenge, by’umwihariko urubyiruko, bakwiye kumenya.
Mu butumwa bwe, Bizuru yashimangiye ko kwibuka abishwe atari igikorwa cyo kugaruka ku byabaye gusa, ahubwo ko ari n’umwanya wo gusobanukirwa amateka, kumenya ibibazo byagiye bigira ingaruka ku muryango w’Abanyamulenge no gutekereza ku buryo ibisekuru bizakurikiraho byakubaka ejo hazaza hafite icyizere.
Yagaragaje impungenge z’uko urubyiruko rutitabira bihagije ibikorwa byo kwibuka no kwiga amateka, nyamara ari rwo rugomba kuragwa inshingano zo kubungabunga umurage, kumenya inkomoko no gutekereza ku hazaza.
Gatumba mu murongo mugari w’amateka y’Abanyamulenge
Bizuru Ndakize yavuze ko ubwicanyi bwakorewe Abanyamulenge i Gatumba mu mwaka wa 2004 butagomba kurebwa nk’ikintu cyabaye ukwacyo, ahubwo ko bukwiye gusobanuka mu murongo mugari w’amateka y’ubugizi bwa nabi n’ibitero byagiye bigabwa ku Banyamulenge mu bice bitandukanye bya RDC.
Yagaragaje ko kwibuka abishwe bikwiye kujyana no kwigisha abazabakomokaho, kugira ngo bamenye amateka y’umuryango wabo, basobanukirwe n’ibibazo wanyuzemo kandi bamenye uruhare bafite mu kubaka ejo hazaza.
Mu magambo ye, yavuze ko uyu munsi ukwiye kuba umunsi wo kwigiraho amateka, aho kuba umunsi wo kwibuka gusa.
Kuri we, ikibazo gikomeye ni uko urubyiruko rutitabira ibikorwa nk’ibi ku rugero rukwiye. Yavuze ko iyo urubyiruko rudafite ubumenyi ku mateka yarwo, bishobora gutuma rutamenya neza inkomoko y’ibibazo byagiye bigira ingaruka ku muryango warwo ndetse n’inshingano rugomba kugira mu gihe kizaza.
Amateka y’Abanyamulenge n’inkomoko y’izina
Mu gusobanura uko abona amateka y’Abanyamulenge, Bizuru yavuze ko Abanyamulenge bafite amateka maremare mu burasirazuba bwa RDC.
Yagaragaje ko izina “Abanyamulenge” ryakomeje gukoreshwa cyane kuva mu mpera z’imyaka ya 1960, cyane cyane mu rwego rwo gutandukanya abaturage bavuga ko bakomoka mu Rwanda ariko bari bamaze igihe batuye muri Congo.
Yasobanuye ko iryo zina ryakomotse ku gace ka Mulenge, kari muri Teritwari ya Uvira, aho avuga ko Abanyamulenge bari bamaze igihe batuye.
Bizuru kandi yavuze ko mu gusobanukirwa amateka y’Abanyamulenge hakwiye kwirindwa kuyareba mu buryo bworoheje cyangwa kuyagabanya ku bibazo bya politiki by’iki gihe. Ahubwo, hakwiye kwigwa imigendekere y’abaturage, imipaka, ubutegetsi bwagiye busimburana ndetse n’imibanire y’amatsinda atandukanye yo mu burasirazuba bwa Congo.
Intambara, ubucuruzi bw’abantu n’impinduka mu miyoborere
Mu buhamya bwe, Bizuru yagarutse ku ntambara avuga ko Abanyamulenge bagiye barwana mu bihe bitandukanye by’amateka yabo.
Yavuze ku ntambara ya mbere, avuga ko yari ifitanye isano no kwagura aho abaturage bari batuye, ndetse anavuga ku ntambara yaje gukurikira ijyanye n’ubucuruzi bw’abantu bwakorwaga n’abacuruzi b’Abarabu.
Yavuze ko Abanyamulenge barwanyije ubwo bucuruzi bw’abantu, kandi ko intambara yabusanyijeho yagize igiciro gikomeye, harimo n’abaturage benshi baguye muri iyo mirwano.
Bizuru yavuze kandi ko uko kurwanya ubucuruzi bw’abantu kwagize ingaruka ku mibanire y’Abanyamulenge n’abandi baturage ndetse n’abategetsi b’icyo gihe.
Yagaragaje ko nyuma y’ibyo, ubutegetsi bwagiye buhindura imiterere y’ubuyobozi mu duce Abanyamulenge bari basanzwe batuyemo, ndetse ko hari n’ibice byagiye bikurwa mu maboko y’abayobozi babo bigahabwa abandi.
Ubutaka, amatungo n’ingaruka z’intambara
Kimwe mu bibazo Bizuru yagarutseho ni ibyo yise kunyagwa ubutaka n’amatungo by’Abanyamulenge mu bihe bitandukanye.
Yavuze ko hari ibihe Abanyamulenge banyazwe inka nyinshi, ariko ko nyuma baje kongera kuzorora ziroroka cyane. Yongeyeho ko intambara zo mu bihe bya vuba na zo zakomeje kugira ingaruka ku bworozi, aho avuga ko hari amatungo yongeye kunyagwa cyangwa akabura kubera imvururu.
Kuri we, iki kibazo cy’ubutaka n’umutungo ntigikwiye gufatwa nk’ikibazo cy’ubukungu gusa, ahubwo kigomba no kurebwa nk’igice cy’amateka y’umutekano n’imibanire y’abaturage.
Bizuru yavuze ko ibihe by’itotezwa, gufungwa no kunyagwa byatumye bamwe mu Banyamulenge bakura bafite imyumvire ko umusirikare ari umuntu ufite inshingano zo kunyaga imitungo no kwica.
Yavuze ko nyuma yaje gusobanukirwa ko inshingano z’ibanze z’umusirikare ari ukurinda igihugu n’abaturage, kubahiriza amategeko no kurinda ubuzima n’umutekano by’abaturage.
Iri somo, kuri we, rikwiye guhabwa umwanya mu burezi bw’urubyiruko kugira ngo amateka y’intambara atazabyara imyumvire yo kubona urugomo nk’inzira isanzwe yo gukemura amakimbirane.
Uburezi n’imyumvire ku mateka
Mu butumwa bwe, Bizuru yanenze ibyo yabonye nk’imbaraga za bamwe mu banyapolitiki zo gusibanganya cyangwa kugoreka amateka y’Abanyamulenge.
Yavuze ko Abanyamulenge n’Abapfulero bafite amateka yo kuba mu burasirazuba bwa RDC kuva kera, ndetse avuga ko Abanyamulenge bageze muri Congo mbere y’Ababembe.
Bizuru yanagarutse ku kibazo cy’uburezi, avuga ko mu bihe bimwe na bimwe Abanyamulenge batabonaga amashuri ahagije mu duce bari batuyemo.
Yavuze ku muyobozi w’amadini witwa Representant Ruhigita, avuga ko hari amashuri atagiye ashyirwa mu bice byari bituwe n’Abanyamulenge, nubwo hari ibikorwa by’amadini byahakorerwaga.
Yagaragaje ko ibyo yabonaga nk’imbogamizi ku burezi byagize ingaruka ku iterambere ry’abaturage.
Mu buryo bwagutse, yavuze ko kutagira amashuri ahagije bishobora gutuma umuryango udafite ubushobozi bwo gusobanukirwa amateka yawo, kurengera inyungu zawo mu buryo bw’amategeko no kugira uruhare mu miyoborere.
Yanavuze ku banyapolitiki bamwe, harimo Justin Bitakwira, avuga ko bagiye batanga imvugo cyangwa ibitekerezo abona ko bigoreka amateka y’Abanyamulenge.
Ikibazo cy’uruhare rw’amahanga
Kimwe mu bibazo bikomeye Bizuru yabajije ni impamvu, mu myumvire ye, amahanga yakomeje kurebera mu gihe Abanyamulenge bagiye bahura n’ubwicanyi n’itotezwa.
Mu kugereranya amateka, yerekeje ku mateka y’Abayahudi, avuga ko na bo banyuze mu bihe bikomeye by’ubwicanyi n’itotezwa, ariko ko abarokotse ndetse n’ababashyigikiye bagiye bashaka inzira zo kubaka ubuzima bushya n’igihugu.
Yavuze ko iri somo rikwiye gutuma Abanyamulenge bumva akamaro ko kugira aho batuye, kugira ubutaka no kugira ubushobozi bwo kwiyubakira ejo hazaza.
Yongeyeho ko n’amateka y’Abatutsi bo mu Rwanda agaragaza uburyo ubwoko bushobora guhinduka impamvu yo kwibasirwa, bityo ko Abanyamulenge bakwiye kwiga amateka y’ibyabaye ahandi kugira ngo basobanukirwe n’ingaruka z’urwango rushingiye ku bwoko.
Ubwicanyi n’ibikomere bikwiye kwandikwa
Bizuru yavuze ko, mu myumvire ye, hari ibikorwa by’ubwicanyi byagiye bigenerwa Abanyamulenge mu bice bitandukanye bya RDC.
Yagarutse ku bice birimo Gatumba, Kabera, Bibogobogo, Gatongo n’i Ngandji, avuga ko ubwicanyi bwagiye bubera muri ibyo bice bukwiye kwandikwa no kwigwa mu mateka.
Yatanze kandi urugero rwa Byura, avuga ko Abanyamulenge bagiye bakingiranwa mu nsengero no mu mashuri, hagamijwe kubatwika, ariko ko bamwe babashije gutoroka.
Yavuze ko ibyo byabaye mu bihe by’ingabo za Zaïre.
Ibi ni bimwe mu bice by’amateka bikomeye kandi bibabaje Bizuru yagarutseho. Ariko, nk’uko bigenda ku mateka y’amakimbirane, birakwiye ko bihabwa umwanya mu bushakashatsi bwimbitse, hakusanywa ubuhamya bw’abarokotse n’inyandiko z’ibigo byigenga, kugira ngo ukuri kw’amateka kuboneke neza.
Kunenga ubuyobozi n’uko amateka yandikwa
Bizuru yanenze Perezida Félix Tshisekedi, avuga ko ubuyobozi bwe bwagiye bushaka gusibanganya cyangwa kutagaragaza neza ubwicanyi bwakorewe Abanyamulenge.
Yerekeje kuri gahunda za Leta zo gukora ubushakashatsi ku mateka y’ubwicanyi bwagiye bubera muri RDC, avuga ko hari ibice byinshi byagiye bigarukwaho, ariko ko ubwicanyi bwakorewe Abanyamulenge, harimo n’ubwo i Gatumba, butahawe umwanya uhagije mu mvugo za politiki.
Aha kandi, Bizuru yavuze ku byo yise “Geoconist”, avuga ko hari ubwicanyi bwinshi bwagiye bwirengagizwa.
Ibi, ariko, bikwiye gukomeza gusuzumwa hashingiwe ku nyandiko za komisiyo, raporo z’imiryango mpuzamahanga n’ubushakashatsi bwigenga, cyane cyane ku bijyanye n’ibyaha byakozwe mu bihe bitandukanye by’amakimbirane yo muri RDC.
Intambara n’ingaruka ku muryango w’Abanyamulenge
Bizuru yavuze ko intambara z’imyaka myinshi zagize ingaruka zikomeye ku muryango w’Abanyamulenge.
Mu ngaruka yagaragaje harimo:
- Gutakaza ubuzima, kubera imirwano n’ubwicanyi bwagiye bubera mu bice bitandukanye.
- Ubukene, kubera gusenya ibikorwa by’ubukungu no kwimura abaturage.
- Gutakaza amatungo, cyane cyane inka zari isoko y’ubukungu ku miryango myinshi.
- Abana batiga, kubera guhunga, umutekano muke no kubura amashuri.
- Gutakaza umuco, kubera kwimuka no gutandukana kw’imiryango.
- Amacakubiri, avuga ko agenda agabanya ubushobozi bw’Abanyamulenge bwo gukorera hamwe.
- Ihahamuka, kubera imyaka myinshi y’intambara, ubwicanyi, kwimurwa n’ibindi bikorwa by’urugomo.
Yashimangiye ko ihahamuka ari ikibazo gikomeye kidakwiye kwirengagizwa, kuko umuntu ashobora kuba yararokotse intambara ariko agakomeza kubana n’ingaruka zayo mu mutima no mu mibereho ya buri munsi.
Ubutumwa bukomeye ku rubyiruko
Mu butumwa bwe, Bizuru yagarutse cyane ku rubyiruko.
Yavuze ko ikibazo gikomeye atari uko urubyiruko rutazi amateka gusa, ahubwo ko kutamenya amateka bishobora gutuma rudafata imyanzuro ishingiye ku bumenyi.
Yasabye urubyiruko kwiga, gusoma no gukora ubushakashatsi ku mateka, ariko anasaba ko amateka yigishwa mu buryo bwubaka aho gutera urwango cyangwa kwihorera.
Kuri we, kumenya amateka ntibigomba kuba uburyo bwo guhererekanya inzika, ahubwo bikwiye kuba inzira yo kumenya ibyabaye, kubungabunga ukuri, kurinda ko ibyaha bisubira no gushaka uburyo bwiza bwo kubaka amahoro arambye.
Ubutaka nk’ishingiro ry’ejo hazaza
Mu gusoza ubutumwa bwe, Bizuru yashimangiye akamaro k’ubutaka.
Yavuze ko Abanyamulenge bakwiye kumenya agaciro k’ubutaka, kuko ari imwe mu nkingi z’ubuzima bw’umuryango, ubukungu n’ejo hazaza.
Yasabye Abanyamulenge kumenya neza ingorane bahura na zo, ariko anabashishikariza kutareka ibibazo by’amateka bibabuza kugira icyizere cy’ejo hazaza.
Kwibuka nk’inzira yo kwiga no kubaka ejo hazaza
Ubuhamya bwa Bizuru Ndakize bwatanzwe mu muhango wo kwibuka Abanyamulenge bishwe i Gatumba bwongeye gushyira ku meza ikibazo cy’akamaro ko kubika amateka y’imiryango yahuye n’intambara, ubwicanyi n’itotezwa.
Ariko isomo rikomeye riri mu butumwa bwe ni uko kwibuka bidakwiye kurangirira ku kurira no kwibuka amazina y’ababuze ubuzima. Bikwiye no gutuma abakiriho biga, bakora ubushakashatsi, bakandika amateka yabo, bakigisha abana babo kandi bakubaka inzego zishobora kubarinda kongera guhura n’amateka nk’ayo.
Ku rubyiruko rw’Abanyamulenge, ubutumwa ni ubwo kwiga amateka ariko ntirugire urwango umurage; kumenya ibikomere ariko rugashaka kubikira; kumenya agaciro k’ubutaka n’uburezi, no kugira uruhare mu kubaka ejo hazaza harangwa n’ubumenyi, ubumwe n’icyizere.
Ku muryango mugari wa Congo n’akarere k’Ibiyaga Bigari, amateka y’ubwicanyi n’amakimbirane akwiye gukomeza kwigwa mu buryo bwimbitse kandi butabogama, kugira ngo ukuri kumenyekane, ababuze ababo bibukwe kandi inzira y’ubutabera n’amahoro arambye ibone umusingi ukomeye.
Minembwe Capital News
