GATUMBA NYUMA Y’IMYAKA 22: Kuki Kwibuka Abanyamulenge Bishwe mu 2004 Bikomeje Kuba Ikibazo mu Burundi? Ababigizemo Uruhare n’Ubutabera Butaraboneka
Minembwe Capital News
Ku itariki ya 13/08/2004, inkambi y’impunzi z’Abanyekongo i Gatumba, hafi y’umupaka uhuza u Burundi na Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), yabaye ahabereye ubwicanyi bwahitanye abantu 166, benshi muri bo bakaba bari Abanyamulenge, barimo abagore n’abana. Uyu munsi, tariki ya 13/08/2026, hashize imyaka 22 ubwo bwicanyi bubaye, ariko urwibutso rw’abishwe, icyifuzo cyo kumenya ukuri no kubona ubutabera bikomeje kuba ikibazo kiremereye ku muryango w’Abanyamulenge.
Amakuru Minembwe Capital News (MCN) yakusanyije avuga ko Abanyamulenge bari mu Burundi bavuga ko uyu mwaka batemerewe gukora ku mugaragaro umuhango wo kwibuka ababo biciwe i Gatumba. Icyakora, kugeza ubu, MCN ntirabona itangazo ryanditse cyangwa inyandiko ya Leta y’u Burundi isobanura ku mugaragaro ko uwo muhango wabujijwe.
Umwe mu bantu bari mu Burundi wabwiye Minembwe Capital News, ku bw’umutekano we akaba tutatangaje amazina ye, yagize ati:
«“Kwibuka abiciwe i Gatumba hano babikuyeho. Leta ya CNDD-FDD yanze ko tuzabibuka.”»
Uyu muturage avuga ko kuba uwo muhango utabaye ku mugaragaro biteza impungenge ku bantu bagifite ibikomere by’ayo mateka, cyane cyane ko Gatumba ari ahantu hafite igisobanuro gikomeye ku Banyamulenge no ku miryango yabo.
Ubusobanuro bw’ubwicanyi bwabereye i Gatumba
Mu ijoro ryo ku itariki ya 13 rishyira ku ya 14/08/2004, abantu bitwaje intwaro bateye inkambi y’impunzi i Gatumba. Abishwe bari Abanyamulenge bari barahunze imirwano n’ubugizi bwa nabi bwaberaga mu burasirazuba bwa RDC.
Raporo ya Human Rights Watch yo mu kwezi kwa Cyenda 2004 yavuze ko nibura abantu 152 bishwe, abandi 106 bagakomereka, igaragaza ko abenshi mu bahigwaga bari Abanyamulenge. Ubushakashatsi bwakurikiyeho bwakomeje gukoresha imibare y’abapfuye igera kuri 166.
Ubushakashatsi bwakozwe na Gatumba Survivors Project ya Clark University na bwo buvuga ko abantu 166 biciwe i Gatumba, benshi muri bo bakaba bari abo mu muryango w’Abanyamulenge bari impunzi zahungiye mu Burundi ziturutse muri RDC.
FNL yashinjwe uruhare mu gitero
Nyuma y’ubwicanyi, umutwe wa Forces Nationales de Libération (FNL), umutwe w’inyeshyamba z’Abahutu wari uyobowe na Agathon Rwasa, wagiye uvugwa cyane nk’uwagize uruhare muri ubwo bwicanyi.
Amakuru y’amateka agaragaza ko umuvugizi wa FNL, Pasteur Habimana, yatangaje ko uwo mutwe ari wo wagabye igitero. Clark University na yo ivuga ko umuvugizi wa FNL, ku munsi wakurikiyeho, yatangaje ko uwo mutwe ari wo wari inyuma y’igitero.
Icyakora, nyuma haje gukurikiraho impaka ndende ku ruhare rwa bamwe mu bayobozi ba FNL, ndetse n’uruhare rw’ubuyobozi bw’umutwe n’uko umuyobozi wawo, Agathon Rwasa, yaba yari abizi cyangwa yaragize uruhare muri ubwo bwicanyi.
Mu mwaka wa 2013, Rwasa yavuze ko abantu bakwiye kubaza uwatangaje ko FNL ari yo yagabye igitero, ari we wari umuvugizi we, Pasteur Habimana. Ibi byagaragaje ko, nubwo FNL yari yaravuze ko ari yo yakoze igitero, nyuma habayeho kutumvikana no guhakana uruhare ku rwego rw’abayobozi.
Ibibazo ku by’ukuri kwabayeho biracyahari
Mu buhamya no mu bivugwa n’abaturage, hari abagiye bavuga ko icyo gitero kitagomba kurebwa gusa ku ruhande rwa FNL, ahubwo ko hakwiye gukorwa iperereza ryimbitse ku byerekeye uruhare rushoboka rw’abandi bantu cyangwa imitwe yitwaje intwaro yari ifite ibikorwa mu Burundi no mu burasirazuba bwa RDC muri icyo gihe.
Icyakora, ikibazo cy’uwateguye, uwategetse n’uwashyize mu bikorwa ubwicanyi bwa Gatumba cyakomeje kuba ikibazo kitarabona igisubizo cya nyuma mu butabera.
Human Rights Watch yavuze ko ubwicanyi bw’i Gatumba bwakurikiwe n’impaka za politiki n’ibirego bitandukanye, ndetse ko habayeho kunanirwa gukurikirana no kuburanisha mu buryo buhagije ababigizemo uruhare.
“Nubwo tutabibuka ku mugaragaro, mu mitima yacu duhora twibuka abacu”
Umwe mu batuye mu Burundi wavuganye na Minembwe Capital News yavuze ko kuba umuhango wo kwibuka utabaye ku mugaragaro bidashobora gusiba urwibutso rw’abishwe.
Yagize ati:
«“Nubwo tutabibuka, mu mitima yacu duhora twibuka abacu biciwe i Gatumba tariki ya 13/08/2004.”»
Aya magambo agaragaza ko ku bantu benshi bafite ababo bahitanywe n’ubwo bwicanyi, kwibuka atari umuhango gusa, ahubwo ari uburyo bwo kubungabunga amateka y’ababo no gukomeza gusaba ko ukuri ku byabaye kumenyekana.
Imyaka 22 yo kwibuka no gusaba ubutabera
Nubwo amakuru mashya yakusanyijwe na MCN avuga ko hari Abanyamulenge bo mu Burundi batemerewe gukora umuhango wo kwibuka ku mugaragaro, kwibuka Gatumba bimaze imyaka bikorwa mu bice bitandukanye by’isi, cyane cyane mu bihugu bituwemo n’Abanyamulenge.
Mu 2025, urugero, Abanyamulenge bo mu bice bitandukanye by’isi bibutse imyaka 21 yari ishize ubwicanyi bubaye. SOS Médias Burundi yatangaje ko uwo munsi waranzwe no kwibuka abahitanywe n’ubwicanyi no gukomeza gusaba ubutabera.
Muri RDC na ho, umuhango wo kwibuka imyaka 21 wari witabiriwe n’abayobozi n’abahagarariye inzego zitandukanye, aho Leta ya RDC yasabye ko abakoze ubwo bwicanyi bagezwa imbere y’ubutabera.
Ibi bituma ikibazo cy’uko Abanyamulenge baba batemerewe kwibuka ku mugaragaro mu Burundi kiba ikibazo gifite uburemere burenze umuhango umwe. Gikora ku burenganzira bwo kwibuka abahitanywe n’amateka y’ubwicanyi, kubungabunga amateka yabo no gusaba ubutabera.
Ese hari umuhango ushobora kubera mu nkambi?
Uwo muturage watanze amakuru kuri MCN yavuze kandi ko hari amakuru yumvikana mu Burundi avuga ko Abanyamulenge bashobora kujya mu nkambi imwe irimo impunzi z’Abanyamulenge kugira ngo bibuke ababo.
Icyakora, yavuze ko atabashije kumenya neza iyo nkambi cyangwa niba uwo muhango koko uzaba.
Ati:
«“Hari aho nabonye ngo bagende mu nkambi kwibuka, ariko sinzi niba bikunda.”»
Kugeza ubu, Minembwe Capital News ntirashobora kwemeza niba uwo muhango waba warateguwe cyangwa niba warabaye. Bityo, ayo makuru afatwa nk’amakuru avugwa gusa kugeza igihe yaba yemejwe n’andi masoko yizewe.
Gatumba: Imyaka 22 y’igikomere kitarakira
Gatumba si inkuru y’umunsi umwe. Ni igikomere kimaze imyaka 22.
Ni inkuru y’impunzi zari zarahunze imirwano, zikajya gushaka ubuhungiro mu gihugu cyari gikwiye kuzibera ahantu hizewe, ariko zikahurirayo n’urupfu.
Ni inkuru y’abantu 166 batakaje ubuzima.
Ni inkuru y’imiryango yasigaye ifite ibibazo byinshi bitarasubizwa.
Kandi ni inkuru y’ubutabera bukomeje gutegerezwa.
Kuri uyu munsi, tariki ya 13/08/2026, mu gihe hashize imyaka 22 ubwo bwicanyi bubaye, ikibazo gikomeye si ukumenya gusa niba Abanyamulenge bemerewe gukora umuhango wo kwibuka cyangwa niba batemerewe.
Ikibazo gikomeye kurushaho ni ukumenya niba amateka ya Gatumba ashobora kuvugwa ku mugaragaro, abahitanywe na yo bakibukwa mu bwisanzure, kandi ababigizemo uruhare bakabazwa ibyo bakoze.
Kuri bamwe, kwibuka ni ugukomeza kubaho kw’amazina y’ababo.
Kuri bamwe, ni ugusaba ubutabera.
Kuri bamwe, ni ubutumwa bugira buti: “Ntabwo twibagiwe.”
Kandi nubwo urwibutso rushobora kubuzwa mu muhango, ntibyoroshye kurubuza mu mitima y’abasigaye.
Minembwe Capital News
