Nyuma yo Gukurikirana Perezida Putin na Minisitiri Netanyahu: Karim Khan Na We Ari Mu Rujijo Rw’Amategeko Rwahungabanyije ICC
Urukiko Mpuzamahanga Mpanabyaha (ICC/CPI) rufite icyicaro i La Haye mu Buholandi ruri mu bihe bikomeye nyuma y’uko Umushinjacyaha Mukuru warwo, Karim Asad Ahmad Khan KC, ahagaritswe by’agateganyo ku mirimo ye kubera ibirego bikomeye bimushinja imyitwarire idahwitse n’ihohoterwa rishingiye ku gitsina.
Iki cyemezo cyafashwe nyuma y’iperereza ryakozwe ku birego byatanzwe n’umwe mu bakozi ba hafi ba Khan mu mwaka wa 2024. Uwo mukozi yavuze ko yakorewe ihohoterwa rishingiye ku gitsina ndetse ko hari ibihe yashyizweho igitutu kugira ngo yemere ibikorwa by’imibonano mpuzabitsina atabishaka. Karim Khan yakomeje guhakana ibyo aregwa, avuga ko nta shingiro bifite kandi ko ari ibirego by’ibinyoma.
Mu itangazo ryashyizwe ahagaragara n’Inama Nyobozi y’Urukiko Mpuzamahanga Mpanabyaha, havuzwe ko icyemezo cyo guhagarika Karim Khan ku mirimo cyashingiye ku myanzuro n’ibyifuzo bikubiye muri raporo y’iperereza ryigenga ryakozwe kuri ibyo birego.
Abayobozi b’urukiko bagaragaje ko guhagarikwa kwa Khan atari ukumusezerera burundu, ahubwo ko ari icyemezo cy’agateganyo kigamije kurinda ubusugire bw’iperereza n’icyizere cy’abafatanyabikorwa b’urukiko. Icyemezo cya nyuma ku hazaza he kizafatirwa mu nama idasanzwe izahuza ibihugu byose byashyize umukono ku Masezerano ya Roma (Rome Statute), ari yo yashyizeho ICC mu mwaka wa 1998.
Karim Khan yavukiye mu Bwongereza mu mwaka wa 1970. Ni umuhanga mu mategeko mpuzamahanga, akaba yaramenyekanye cyane mu manza zikomeye z’ibyaha by’intambara n’ibyaha byibasiye inyokomuntu.
Mbere yo kugirwa Umushinjacyaha Mukuru wa ICC mu mwaka wa 2021, Khan yakoreye inkiko mpuzamahanga zitandukanye zirimo Urukiko Mpuzamahanga Mpanabyaha rw’u Rwanda (ICTR), urwa Yugosilaviya (ICTY), ndetse n’izindi nkiko zidasanzwe zashyizweho n’Umuryango w’Abibumbye.
Yasimbuye Fatou Bensouda ukomoka muri Gambiya, maze aza kuyobora Ibiro by’Ubushinjacyaha bwa ICC mu gihe isi yari ihanganye n’intambara n’amakimbirane akomeye mu bice bitandukanye by’isi.
Mu myaka ine amaze ayobora ubushinjacyaha bwa ICC, Karim Khan yafashe ibyemezo bikomeye byakurikiwe n’impaka nyinshi ku rwego mpuzamahanga.
Mu mwaka wa 2023, ICC yasohoye impapuro zo guta muri yombi Perezida w’u Burusiya, Vladimir Putin, ku byaha bifitanye isano n’intambara yo muri Ukraine. Iki cyemezo cyashimangiwe na Khan nk’intambwe ikomeye mu kurengera amategeko mpuzamahanga.
Mu mwaka wa 2024, Khan yongeye gutangaza ubusabe bwo gutanga impapuro zo guta muri yombi abayobozi bakuru ba Israel na Hamas kubera ibyaha by’intambara n’ibyaha byibasiye inyokomuntu byakozwe mu ntambara yo muri Gaza. Iki cyemezo cyakuruye impaka zikomeye hagati y’ibihugu bikomeye ndetse n’imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu.
Yanakomeje gukurikirana dosiye zikomeye zo muri Sudani, Libya, Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, Uganda ndetse n’ahandi habaye amakimbirane akomeye.
Guhagarikwa kwa Karim Khan ku mirimo bibaye mu gihe ICC isanzwe ihanganye n’ibibazo bikomeye bya politiki n’igitutu gituruka ku bihugu bikomeye.
Mu myaka yashize, urukiko rwakomeje kunengwa n’ibihugu bimwe na bimwe birushinja kubogama cyangwa gukorera inyungu za politiki z’ibihugu bikomeye. Hari ibihugu byavuze ko ICC yibanda cyane ku bayobozi bo muri Afurika, mu gihe abandi bavuga ko urukiko rugenda rwagura ibikorwa byarwo mu bice byose by’isi.
Muri iki gihe kandi, ICC iri gukurikirana dosiye zikomeye cyane zirimo intambara yo muri Ukraine, amakimbirane yo muri Gaza, ikibazo cya Sudani ndetse n’ibibazo by’umutekano muke muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo.
Nubwo urukiko rukomeje kugira uruhare rukomeye mu kurwanya umuco wo kudahana ku rwego mpuzamahanga, bamwe mu basesenguzi bavuga ko ikibazo cya Karim Khan gishobora kugabanya icyizere abantu n’ibihugu bari bafitiye uru rwego rw’ubutabera mpuzamahanga.
Abasesenguzi mu bya politiki mpuzamahanga n’amategeko bavuga ko uburyo ICC izitwara muri iki kibazo buzaba ikigeragezo gikomeye ku bwigenge n’ubunyamwuga byayo.
Niba iperereza rizagaragaza ko Karim Khan ahamwa n’ibirego, ashobora kuvanwa burundu ku mwanya w’Umushinjacyaha Mukuru, bikaba byasaba ko hatangira inzira yo gushaka umusimbura we.
Ariko kandi, niba ibyo birego bitazabonerwa ibimenyetso bihagije, ashobora gusubizwa inshingano ze nyuma y’icyemezo cy’inama y’ibihugu bigize ICC.
Icyo benshi bahurizaho ni uko iki kibazo kije mu gihe ICC iri mu rugamba rwo gukomeza kwerekana ko ishobora gutanga ubutabera butabogamye, bwigenga kandi bwizewe n’amahanga, nubwo ihanganye n’igitutu cya politiki n’ibibazo by’imbere mu buyobozi bwayo.
Mu gihe amahanga ategereje imyanzuro ya nyuma kuri Karim Khan, abantu benshi bakomeje guhanga amaso ku Rukiko Mpuzamahanga Mpanabyaha, harebwa niba ruzashobora gukomeza inshingano zarwo zo guhana abakora ibyaha bikomeye kurusha ibindi ku isi no kurinda amahame y’ubutabera mpuzamahanga.






