Perezida Ndayishimiye yongeye kuburira abashaka gushoza intambara ku Burundi: “Izatangirira iwe, irangirire iwe”
Minembwe Capital News
Perezida w’u Burundi, Évariste Ndayishimiye, yongeye gutanga ubutumwa bukomeye bwo kuburira umuntu wese waba afite umugambi wo gushoza intambara ku Burundi, yaba Umurundi cyangwa umunyamahanga.
Ndayishimiye yavuze ko u Burundi butagomba kongera gusubira mu mateka y’intambara n’amakimbirane yamaze imyaka myinshi asenya igihugu, avuga ko umuntu wese wagerageza kuzana intambara nshya mu Burundi azahura n’igisubizo gikomeye.
Ibi Perezida Ndayishimiye yabivuze ubwo yasozaga inama y’urubyiruko rwaturutse mu bihugu bitandukanye, yateguwe n’Umuryango wa Afurika Yunze Ubumwe (AU), aho afite inshingano zijyanye no guteza imbere gahunda z’urubyiruko, amahoro n’umutekano ku mugabane wa Afurika.
Mu butumwa bwe, Ndayishimiye yashimangiye ko intambara ari mbi, cyane cyane ku gihugu nk’u Burundi cyabayemo amakimbirane y’urudaca mu bihe bitandukanye.
Yagize ati:
«“Ni cyo gituma ntifuza intambara muri iki gihugu cyacu kandi n’ubu mbatangariza ko umuntu uzarota azana intambara mu Burundi, ari uwa hano cyangwa uwo hanze, intambara izatangirira iwe, irangirire iwe. Ari Umurundi cyangwa umunyamahanga uzatuzanira intambara, izatangirira iwe irangirire iwe.”»
Aya magambo aje mu gihe umutekano w’u Burundi ukomeje kurebwa mu rwego rwagutse rw’umutekano w’akarere k’Ibiyaga Bigari, cyane cyane kubera intambara imaze igihe muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), aho u Burundi bufite uruhare mu bikorwa bya gisirikare mu burasirazuba bw’iki gihugu.
Perezida Ndayishimiye amaze igihe agaragaza ko u Burundi butifuza kongera gusubira mu ntambara, ariko nanone akavuga ko igihugu cye kizirwanaho igihe cyaba gitewe.
Amateka y’intambara n’amakimbirane mu Burundi
Ibi bifite ishingiro mu mateka y’u Burundi, igihugu cyamaze imyaka myinshi kirangwa n’amakimbirane ya politiki, imvururu zishingiye ku moko ndetse n’intambara hagati y’ubutegetsi n’imitwe yitwaje intwaro.
Mu ntangiriro z’imyaka ya za 1990, u Burundi bwari bwarinjiye mu nzira y’inzibacyuho igana kuri demokarasi. Ariko ku wa 21/10/1993, Perezida wa mbere w’u Burundi watowe mu buryo bwa demokarasi, Melchior Ndadaye, yishwe mu gihe cy’ubushyamirane bwari hagati y’inzego za gisirikare n’abanyapolitiki.
Urupfu rwe rwakurikiwe n’imvururu zikomeye ndetse ruba intandaro y’intambara y’abenegihugu yamaze imyaka irenga icumi.
Intambara y’abenegihugu yatangiye mu 1993 yabaye imwe mu ntambara zikomeye zabaye mu mateka y’u Burundi nyuma y’ubwigenge.
Yaranzwe n’imirwano hagati y’ingabo za Leta n’imitwe yitwaje intwaro yiganjemo imitwe y’Abahutu, harimo CNDD-FDD na PALIPEHUTU-FNL, mu gihe ingabo za Leta zari zigizwe ahanini n’Abatutsi mu ntangiriro z’iyo ntambara.
Amateka y’iyi ntambara agaragaza ko ikibazo kitari gusa icy’imirwano ya gisirikare, ahubwo cyari gifite imizi mu macakubiri ya politiki, ubutegetsi, ivangura n’amateka maremare y’amakimbirane hagati y’Abahutu n’Abatutsi.
Abasesenguzi b’amateka y’u Burundi bavuga ko intambara yo mu 1993–2005 yahitanye abantu bagera kuri 300.000, nubwo imibare ishobora gutandukana bitewe n’isoko n’uburyo ibarura ryakozwe.
Amasezerano y’i Arusha n’inzira y’amahoro
Nyuma y’imyaka myinshi y’intambara, abayobozi b’akarere ndetse n’umuryango mpuzamahanga bashyize imbaraga mu biganiro by’amahoro.
Mu 1998 hatangiye ibiganiro by’i Arusha muri Tanzania, byaje kuba imwe mu nzira zikomeye zo gushaka umuti w’amakimbirane y’u Burundi.
Nyuma y’imyaka y’ibiganiro, tariki ya 28/08/2000, hasinywe Amasezerano y’Amahoro n’Ubwiyunge y’i Arusha. Aya masezerano yashyizeho uburyo bwo gusaranganya ubutegetsi, kuvugurura inzego z’umutekano no gushyiraho urufatiro rw’inzego za Leta zishingiye ku ihame ryo kutarobanura abaturage.
Ariko Amasezerano y’i Arusha ntiyahise ahagarika imirwano yose. Imwe mu mitwe ikomeye yari itarasinya cyangwa itari mu biganiro yakomeje imirwano, bituma inzira yo kugera ku mahoro yuzuye itinda.
CNDD-FDD yaje kugera ku masezerano y’agahenge mu 2002, naho inzira y’amahoro ikomeza kugeza ubwo igihugu cyinjiye mu bihe bishya bya politiki. CNDD-FDD, yari yarabaye umutwe w’inyeshyamba, yaje guhinduka ishyaka rya politiki, maze Pierre Nkurunziza atorerwa kuyobora u Burundi mu 2005.
Ibi byabaye intambwe ikomeye kuko uwari warayoboye inyeshyamba yari amaze kuba Perezida w’igihugu.
Ikibazo cya 2015 cyongeye guhungabanya amahoro
Nubwo intambara y’abenegihugu yari yaragabanutse, u Burundi bwongeye guhura n’ikibazo gikomeye mu 2015, ubwo Perezida Pierre Nkurunziza yatangazaga ko aziyamamariza manda ya gatatu.
Abatavuga rumwe na Leta bavugaga ko kongera kwiyamamaza kwe kunyuranyije n’Amasezerano y’i Arusha ndetse n’amahame yashyizweho nyuma y’intambara.
Mu ntangiriro za 2015, imyigaragambyo yatangiye mu murwa mukuru Bujumbura. Tariki ya 13/05/2015, bamwe mu bayobozi bakuru b’ingabo bagerageje guhirika Nkurunziza ku butegetsi, ariko uwo mugambi urananirana.
Nyuma yaho, igihugu cyongeye kwinjira mu bihe by’ubwicanyi, itotezwa, gufungwa kwa bamwe mu batavuga rumwe n’ubutegetsi no guhunga kw’abaturage.
Human Rights Watch yavuze ko muri icyo gihe habaye ihohoterwa rikomeye ryakozwe n’inzego z’umutekano ndetse n’imitwe yitwaje intwaro, mu gihe imvururu zakomeje gukwira mu gihugu.
Ibyabaye muri 2015 byongeye kwibutsa Abarundi ko amahoro ashobora kuba yoroshye guhungabanywa n’amakimbirane ya politiki.
Ndayishimiye n’amateka y’intambara
Ndayishimiye ubwe akomoka mu gisekuru cy’Abarundi babonye cyangwa bagize uruhare mu mateka y’intambara z’abenegihugu.
Yinjiye muri CNDD-FDD mu gihe cy’intambara y’abenegihugu, aza kuzamuka mu nzego z’uwo mutwe kugeza ubwo awuhagarariye mu rwego rwa gisirikare.
Ni muri urwo rwego avuga ko intambara atari ikintu cyoroshye kandi ko Abarundi batagomba kwifuza ko igihugu cyabo cyongera gusubira mu bihe by’imirwano.
Amagambo ye rero ashobora gusomwa mu buryo bubiri: nk’umuburo ku batavuga rumwe na Leta bashobora gushaka gukoresha intwaro, ariko nanone nk’ubutumwa bugamije kwibutsa Abarundi ko ikiguzi cy’intambara ari kinini cyane.
Imitwe yitwaje intwaro ikorera mu burasirazuba bwa RDC
Muri iki gihe, u Burundi buracyahanganye n’imitwe yitwaje intwaro ifite abarwanyi cyangwa ibirindiro mu burasirazuba bwa RDC.
Muri iyo mitwe harimo RED-Tabara, umutwe uvuga ko urwanya ubutegetsi bwa Gitega, ndetse na FNL iyobowe na Aloys Nzabampema.
Raporo ya Leta y’u Burundi ivuga ko RED-Tabara yavutse nyuma y’amatora yo mu 2010, ikaza gukomera cyane mu gihe cy’ikibazo cya politiki cyo mu 2015. Uwo mutwe uvuga ko ugamije gusubizaho ubutegetsi bwubahiriza amategeko, kubahiriza umwuka w’Amasezerano y’i Arusha no gutegura amatora ya demokarasi.
FNL-Nzabampema na yo imaze igihe ikorera mu burasirazuba bwa RDC, cyane cyane mu bice byo muri Kivu y’Amajyepfo, ndetse raporo z’Umuryango w’Abibumbye zagiye zivuga ko uwo mutwe wagiye ugaba ibitero rimwe na rimwe ku butaka bw’u Burundi.
Ibi bituma umutekano wo ku mupaka w’u Burundi na RDC ukomeza kuba ikibazo gikomeye kuri Gitega.
U Burundi n’intambara yo muri RDC
Ikindi gituma amagambo ya Ndayishimiye akomeza gukurura abantu benshi ni uko u Burundi busigaye buri mu karere karimo intambara ikomeye mu burasirazuba bwa RDC.
Ingabo z’u Burundi zagiye zoherezwa muri RDC mu rwego rwo gufasha Kinshasa guhangana n’imitwe yitwaje intwaro, cyane cyane mu Ntara ya Kivu y’Amajyepfo.
Raporo zitandukanye zagaragaje ko ingabo z’u Burundi zimaze igihe zikorera muri RDC mu rwego rwo guhangana n’imitwe y’Abarundi ikorera muri icyo gihugu, harimo RED-Tabara na FNL-Nzabampema.
Ibi bivuze ko umutekano w’u Burundi utagishobora kurebwa nk’ikibazo cy’imbere mu gihugu gusa. Intambara yo muri RDC, umubano w’u Burundi n’u Rwanda, ibikorwa by’imitwe yitwaje intwaro ndetse n’imigendekere ya politiki mu karere byose bifite uruhare ku mutekano wa Gitega.
RED-Tabara n’ubutumwa bwo “kubohora u Burundi”
Mu ntangiriro z’ukwezi kwa Gatandatu 2026, RED-Tabara yongeye gukoresha imvugo ikomeye ivuga ko igihe cyo “kubohora u Burundi” cyegereje.
Iyi mvugo ikomeje gutera impungenge ko ikibazo cya politiki gishobora kongera gufata isura ya gisirikare, cyane cyane mu gihe imitwe imwe yitwaje intwaro ikorera hafi y’umupaka w’u Burundi na RDC.
Ariko kugeza ubu, imvugo z’imitwe yitwaje intwaro ntizigomba guhita zifatwa nk’ikimenyetso cy’uko intambara nini igiye gutangira. Ikigaragara ni uko hari umwuka w’ubwoba n’ukutizerana bikomeje kubaho hagati ya Gitega n’abatavuga rumwe na yo bitwaje intwaro.
Umutekano w’u Burundi n’akarere k’Ibiyaga Bigari
Ikibazo cy’u Burundi ntigishobora gutandukanywa n’imiterere y’umutekano w’akarere k’Ibiyaga Bigari.
RDC ikomeje kuba mu ntambara mu burasirazuba bwayo. U Burundi bufite ingabo muri RDC. RED-Tabara na FNL-Nzabampema bikorera muri RDC. Umubano hagati y’u Burundi n’u Rwanda na wo wigeze kuzamo amakimbirane akomeye, cyane cyane nyuma y’uko Gitega ishinje Kigali gushyigikira RED-Tabara.
Ku rundi ruhande, ikibazo cy’umutekano muri RDC cyatumye u Burundi bwakira impunzi ndetse bunagira uruhare mu bikorwa bya gisirikare byo mu karere.
Bityo, intambara yaba itangiye mu Burundi ntabwo yaba ikibazo cya Gitega yonyine. Yagira ingaruka kuri RDC, u Rwanda, Tanzania ndetse n’akarere kose k’Ibiyaga Bigari.
Umuburo wa Ndayishimiye usobanuye iki?
Iki ni ikibazo gikomeye gisigaye.
Ku ruhande rumwe, u Burundi bufite amateka akomeye y’amasezerano y’amahoro n’ubwiyunge, kandi igihugu kimaze imyaka myinshi kitarimo intambara y’abenegihugu imeze nk’iyabaye hagati ya 1993 na 2005.
Ku rundi ruhande, haracyari imitwe yitwaje intwaro irwanya ubutegetsi, amakimbirane ya politiki ndetse n’umutekano muke ukomeje kuranga igice cy’akarere.
Raporo ya BTI 2026 ivuga ko ubutegetsi bwa Ndayishimiye bwagiye bukomeza guhuriza hamwe ububasha bwa politiki, mu gihe umutekano wo mu karere ukomeje kugirwaho ingaruka n’intambara yo muri RDC ndetse n’umubano utameze neza hagati y’u Burundi, u Rwanda na Uganda.
Ni muri urwo rwego amagambo ya Ndayishimiye akwiye gusomwa nk’umuburo ukomeye: Gitega irashaka ko intambara itongera gusubira ku butaka bwayo, ariko kandi iratangaza ko izarwana n’umuntu wese uzagerageza kuyizaho.
Amateka y’u Burundi agaragaza ko intambara idatangira rimwe na rimwe kubera amasasu gusa. Ishobora gutangizwa n’amacakubiri ya politiki, imvugo zikakaye, kutizerana, ihohoterwa n’ubutegetsi cyangwa imitwe yitwaje intwaro.
Kuva ku rupfu rwa Melchior Ndadaye mu 1993, kugeza ku ntambara y’abenegihugu yamaze imyaka irenga icumi, Amasezerano y’i Arusha, izamuka rya CNDD-FDD, ikibazo cya 2015 n’imitwe yitwaje intwaro ikorera mu burasirazuba bwa RDC, u Burundi bwanyuze mu mateka maremare y’amakimbirane.
Ni yo mpamvu ubutumwa bwa Perezida Évariste Ndayishimiye bugira uburemere bwihariye: ni ubutumwa bushimangira ko Gitega idashaka ko amateka y’intambara asubira mu Burundi, ariko kandi bukagaragaza ko ubutegetsi bwiteguye guhangana n’uwo ari we wese wagerageza gushoza iyo ntambara.
