RDC: Ni Iki Cyihishe Inyuma y’Umushinga w’Itegeko Rirwanya Ruswa n’Impaka ku Itegeko Nshinga?
Minembwe Capital News (MCN)
Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo iri mu gihe kirimo impinduka n’impaka zikomeye ku bijyanye n’imiyoborere y’igihugu. Ku ruhande rumwe, Guverinoma iri gushyira imbere ivugururwa ry’amategeko agamije kurwanya ruswa; ku rundi ruhande, impaka ku ihindurwa cyangwa ivugururwa ry’Itegeko Nshinga zikomeje gufata intera.
Umushinga mushya wo kurwanya ruswa wagejejwe mu Nteko
Ku itariki ya 26/06/2026, Guverinoma ya RDC yemeje umushinga w’itegeko rigamije kuvugurura no gukomeza uburyo bwo kurwanya ruswa.
Uyu mushinga wagejejwe mu Nteko Ishinga Amategeko, aho ku itariki ya 28/09/2026, abadepite bawemeje nk’umushinga ushobora gukomeza gusuzumwa.
Umushinga ugizwe n’ingingo 144, ugabanyijemo imitwe 10.
Ushingiye ku nkingi enye z’ingenzi:
- Kwirinda ruswa;
- Gutahura ibikorwa bya ruswa;
- Guhana abayigizemo uruhare;
- Kugaruza umutungo ukomoka ku bikorwa bitemewe.
Uyu mushinga kandi uteganya gukomeza gukorera mu mucyo mu itangwa ry’amasoko ya Leta no kunoza uburyo bwo gutangaza imitungo y’abayobozi n’abandi bireba.
Hari kandi ingingo zijyanye no kongera ubushobozi bw’abashinzwe iperereza no kurinda abatangabuhamya, abahohotewe, impuguke ndetse n’abatanga amakuru ku bikorwa bya ruswa.
Umutungo ukomoka kuri ruswa
Undi murongo w’ingenzi w’uyu mushinga ni ugushimangira uburyo bwo gufatira, gufunga no kunyaga umutungo ukomoka ku bikorwa bya ruswa, hagamijwe kuwugarura mu mutungo wa Leta.
Umushinga kandi uteganya ko ibigo bishobora kubazwa mu gihe bigaragaye ko byagize uruhare mu bikorwa bya ruswa.
Nyuma yo kwemezwa nk’umushinga ushobora gukomeza gusuzumwa, wasubijwe muri Komisiyo ishinzwe Politiki, Ubuyobozi n’Amategeko (PAJ), kugira ngo iwusuzume mu buryo burambuye mbere y’uko wongera gushyikirizwa Inteko rusange.
Ibi bivuze ko uyu mushinga utarahinduka itegeko rikurikizwa.
Impaka ku Itegeko Nshinga
Ikindi kibazo gikomeye kiri mu murongo wa politiki ya RDC ni icyerekeye Itegeko Nshinga ryo mu 2006.
Abayobozi bo ku ruhande rwa Guverinoma bagiye bavuga ku mpamvu zitandukanye zituma hakwiye kuba ivugururwa ry’imikorere y’inzego z’igihugu cyangwa ihindurwa ry’Itegeko Nshinga.
Perezida Félix Tshisekedi na we yavuze ko mu gihe haba impinduka ku Itegeko Nshinga, abaturage bagomba kugira uruhare muri icyo gikorwa, harimo no gukoresha referendum.
Ese Itegeko Nshinga ryamaze guhinduka?
Oya.
Kugeza kuri uyu munsi, tariki ya 30/09/2026, Itegeko Nshinga rya RDC ntiriravugururwa cyangwa ngo risimbuzwe.
Ahubwo inzego z’igihugu zikomeje gutunganya inzira y’amategeko ijyanye na referendum.
Umushinga w’itegeko rigena uburyo referendum yakorwa wanyuze mu Nteko Ishinga Amategeko no muri Sena, nyuma usuzumwa n’Urukiko rushinzwe kurinda Itegeko Nshinga.
Urukiko rwagaragaje ibyo rwabonaga bigomba kwitabwaho, maze umushinga usubizwa muri Komisiyo PAJ y’Inteko Ishinga Amategeko kugira ngo wongere usuzumwe.
Bityo, hari inzira y’amategeko ijyanye na referendum iri gukomeza, ariko nta referendum yo guhindura Itegeko Nshinga iraba kugeza ubu.
Ingingo ya 220: Manda za Perezida
Itegeko Nshinga rya RDC ririho ubu ririmo ingingo zirinda ibintu bimwe na bimwe by’ingenzi kugira ngo bidahindurwa uko bishakiye.
Ingingo ya 220 ivuga ko umubare n’igihe manda za Perezida zimara biri mu bintu bidashobora guhindurwa binyuze mu ivugururwa ry’Itegeko Nshinga.
Perezida Félix Tshisekedi ari muri manda ye ya kabiri, kandi manda ye iriho ubu izarangira mu 2028.
Iyi ngingo ni imwe mu zituma impaka ku ivugururwa ry’Itegeko Nshinga zikomeza gukurikiranwa cyane.
Kuki ikibazo cy’Itegeko Nshinga gikomeye?
- Gishobora guhindura imiterere y’imiyoborere
Itegeko Nshinga ni ryo rigena uko inzego z’igihugu zubakwa, uko ububasha zigira bungana n’uko inzego zitandukanye zikorana.
Iyo hari impinduka kuri iri tegeko, bishobora kugira ingaruka ku mikorere y’inzego z’igihugu muri rusange.
Ariko impinduka ntizivuze byanze bikunze ko igihugu kizajya mu bibazo. Ingaruka zazo zishingira ku byo impinduka zizaba zigamije no ku buryo zizakorwa.
- Ikibazo cya manda ya Perezida ni cyo gishobora gukomeza guteza impaka
Mu gihe Itegeko Nshinga ririho ubu rigena umubare wa manda za Perezida, impaka ku ivugururwa ryaryo zishobora gukomeza kwibanda ku kibazo cy’uko impinduka zizagira cyangwa zitazagira icyo zihindura kuri izo manda.
Ni aha cyane cyane hazava impaka hagati y’abashyigikiye ivugururwa n’abatabyemera.
Ese ihindurwa ry’Itegeko Nshinga ryateza Balkanisation?
Iki ni ikibazo gikomeye cyane cyane ku Banye-Congo, by’umwihariko ku birebana n’uburasirazuba bwa RDC.
Balkanisation ikoreshwa mu gusobanura igitekerezo cy’uko igihugu kinini cyacikamo ibice byinshi cyangwa kigatakaza ubumwe bwacyo.
Hari abanyapolitiki bagaragaza impungenge ko impinduka zikomeye ku Itegeko Nshinga zishobora kongera amacakubiri no kutizerana mu gihugu.
Mu gihe ivugururwa ryaba ridafite ubwumvikane buhagije mu gihugu, rishobora kongera amakimbirane ya politiki, cyane cyane mu gihugu gisanzwe gifite ibibazo by’umutekano mu burasirazuba.
Ibyo bishobora kugira ingaruka ku bumwe bw’igihugu no ku cyizere abaturage bafitiye inzego za Leta.
Ariko ntibikwiye kuvugwa nk’ukuri ko guhindura Itegeko Nshinga bihita bitera Balkanisation.
Balkanisation, niba yaba ikibazo, yaba ishingiye ku mpamvu nyinshi: umutekano, imiyoborere, amakimbirane ya politiki, ubukungu, imibanire y’abaturage n’ubushobozi bwa Leta bwo kugenzura ubusugire bw’igihugu.
Kuki uburasirazuba bwa RDC ari ingenzi muri iki kibazo?
Impaka ku Itegeko Nshinga zibaye mu gihe uburasirazuba bwa RDC bugifite ibibazo bikomeye by’umutekano.
Iyo igihugu gifite amakimbirane y’imbere mu gihugu, impinduka zikomeye mu rwego rwa politiki zishobora kugira ingaruka ku buryo abaturage bazakira ibyemezo bya Leta.
Ni yo mpamvu uburyo ivugururwa ry’Itegeko Nshinga ryakorwa bushobora kuba ingenzi cyane nk’ibikubiye muri iryo vugururwa ubwaryo.
Niba inzira izakorwa mu mucyo, yubahiriza amategeko kandi ikagira uruhare rwagutse rw’abaturage, bishobora kugabanya impaka.
Ariko niba hari igice kinini cy’abaturage cyangwa abanyapolitiki bumva ko impinduka zabaye nta bwumvikane buhagije, bishobora kongera umwuka mubi wa politiki.
Umwanzuro: RDC iri mu masangano akomeye
RDC iri mu gihe gikomeye cy’imihindagurikire ya politiki.
Ku ruhande rumwe, Guverinoma irashaka gukaza umurego mu kurwanya ruswa no kugaruza umutungo wa Leta waba waranyerejwe.
Ku rundi ruhande, igihugu kiri mu mpaka ku bijyanye n’Itegeko Nshinga, referendum ndetse n’imiterere y’imiyoborere yacyo mu myaka iri imbere.
Icyemejwe kugeza ubu ni uko Itegeko Nshinga ritarahinduka.
Ikindi cyemejwe ni uko inzira y’amategeko ijyanye na referendum ikomeje.
Naho ikibazo cyo kumenya niba amaherezo Itegeko Nshinga rizahinduka, kiracyategereje ibyemezo bizafatwa n’inzego zibifitiye ububasha n’umusaruro w’inzira y’amategeko.
Ku birebana na Balkanisation, nta bimenyetso bihamye bihari byatuma tuvuga ko ihindurwa ry’Itegeko Nshinga rizahita ritera igihugu gucikamo ibice.
Ahubwo ikibazo gikomeye kiri imbere ni ukumenya niba impinduka zizabaho zizagira ubwumvikane buhagije mu gihugu, kubahiriza amategeko no kubungabunga ubumwe n’ubusugire bwa RDC.
Minembwe Capital News (MCN)
