Uganda: Ifatwa ry’abahoze bayobora CMI ryasubije ubutasi bwa gisirikare mu isura y’amateka akomeye y’igihugu
Minembwe Capital News (MCN)
Ifatwa rya Maj Gen Abel Kandiho na Brig Gen Charles Bakahumura, bombi bahoze bayobora urwego rw’ubutasi bwa gisirikare muri Uganda, ryasubije ku murongo w’ibiganiro bya politiki n’umutekano w’igihugu ikibazo cy’ububasha bw’inzego z’ubutasi, amateka yazo ndetse n’umwanya zifite mu miyoborere ya Uganda.
Kuri uyu wa Gatatu, tariki ya 09/09/2026, amakuru yatangajwe n’ibitangazamakuru byo muri Uganda yavuze ko Maj Gen Abel Kandiho na Brig Gen Charles Bakahumura batawe muri yombi n’inzego z’umutekano.
Ikinyamakuru New Vision cyatangaje ko aba basirikare bombi bari mu basirikare bakuru 19 bamaze igihe kirekire mu Ngabo za Uganda (UPDF), basezerewe ku mugaragaro ku itariki ya 20/08/2026, mu muhango wayobowe n’Umugaba w’Ikirenga w’Ingabo za Uganda, Perezida Yoweri Kaguta Museveni.
Amakuru yatangajwe n’itangazamakuru avuga ko ifatwa ryabo rifitanye isano n’iperereza ku byaha bivugwa ko birimo ubuhemu n’ibindi byaha bifitanye isano n’umutekano w’igihugu.
Icyakora, kugeza ubu, amakuru arambuye ku byo buri umwe akekwaho, ibimenyetso bishobora kuba bishingirwaho ndetse n’aho bombi bafungiye, ntabwo aratangazwa mu buryo bwuzuye.
Kandiho yafatiwe mu isambu ye
Amakuru avuga ko Maj Gen Abel Kandiho yafatiwe mu isambu ye iri mu Karere ka Gomba.
Ibi bibaye nyuma y’amagambo yavuzwe n’Umugaba Mukuru w’Ingabo za Uganda, Gen Muhoozi Kainerugaba, wagaragaje ko hari abahoze ari abasirikare bakuru bitabiriye umuhango wo gusezererwa mu gisirikare, nyuma bakagaragara babyina, ndetse ko bamwe muri bo bagombaga gushakishwa.
Muhoozi yavuze ko umwe muri abo basirikare yari yihishe mu isambu ye i Gomba, ndetse ko yashakaga kugerageza guhungira mu Rwanda. Yavuze ko ariko inzego z’umutekano zari kumushakisha aho yaba ari hose.
Yanasobanuye ko hari abandi bashobora kuba bihishe kwa Gen Salim Saleh, umuvandimwe wa Perezida Museveni.
Nyuma yaho, Gen Muhoozi yatangaje ko umwe muri abo bajenerali yari amaze gufatwa, anavuga ko undi na we yari gufatwa.
Amakuru yatangajwe na Pulse Uganda ahuza ayo magambo n’ifatwa rya Kandiho na Bakahumura kuri uyu munsi, tariki ya 09/09/2026.
Abel Kandiho n’amateka akomeye muri CMI
Maj Gen Abel Kandiho si izina risanzwe mu mateka y’inzego z’umutekano za Uganda. Yagiye azamuka mu nzego zitandukanye z’igisirikare, cyane cyane mu bikorwa by’ubutasi n’iperereza rya gisirikare, kugeza ubwo yagizwe umuyobozi wa Chieftaincy of Military Intelligence (CMI).
CMI, urwego ruzwi cyane mu gukusanya no gusesengura amakuru ajyanye n’umutekano w’igisirikare, ubu rwitwa Defence Intelligence and Security (DIS).
Kandiho yayoboye CMI kuva mu ntangiriro za 2017, mu gihe Uganda yari iri mu bihe by’umutekano w’imbere mu gihugu byaranzwe n’iperereza ku byaha by’iterabwoba, ubwicanyi bwabereye mu mijyi, amakimbirane hagati y’inzego z’umutekano ndetse n’umwuka ukomeye wa politiki.
Mbere y’uko aba umuyobozi wa CMI, Kandiho yari yaragize uruhare mu bikorwa by’iperereza byatumye amenyekana cyane.
Urugero rukomeye ni iperereza ku bitero by’ibisasu byabereye i Kampala mu 2010. Ikinyamakuru Daily Monitor cyigeze gutangaza ko Kandiho, icyo gihe wari umuyobozi wungirije ushinzwe ibikorwa muri CMI, yagize uruhare mu gukurikirana amakuru yaturukaga kuri SIM card yari ifitanye isano n’igisasu cyaturikiye i Makindye.
Iperereza ryakurikiyeho ryagize uruhare mu gufata abantu bakekwagaho kugira uruhare muri ibyo bitero.
Ibyo byongereye izina rya Kandiho nk’umwe mu basirikare bafite ubunararibonye mu bikorwa by’ubutasi no gukurikirana imiyoboro y’abantu bakekwaho ibikorwa by’iterabwoba.
Bakahumura na we yayoboye CMI
Brig Gen Charles Bakahumura na we ni umwe mu basirikare bagize uruhare rukomeye mu mateka ya CMI.
Yayoboye CMI kuva mu 2012 kugeza mu 2017, mbere yo gusimburwa na Kandiho. Nyuma yaho, Bakahumura yagizwe umuyobozi ushinzwe ibikoresho n’ubwubatsi mu gisirikare cya Uganda, ndetse aza no kuba intumwa ya Uganda ishinzwe ibya gisirikare muri Turikiya.
Bityo, ifatwa ry’abantu babiri bayoboye uru rwego mu bihe bitandukanye rishyira ku murongo w’ibiganiro ikibazo kirenze inkuru y’ifatwa ry’abasirikare babiri: ni ikibazo kijyanye n’amateka, imiterere n’ububasha bw’urwego rw’ubutasi bwa gisirikare muri Uganda.
Amateka y’ubutasi muri Uganda: Kuva kuri Obote kugeza kuri CMI
Kugira ngo umuntu asobanukirwe uburemere bwa CMI n’izindi nzego z’ubutasi muri Uganda, birakwiye gusubira inyuma mu mateka y’igihugu.
Uganda imaze kubona ubwigenge ku itariki ya 09/10/1962, igihugu cyanyuze mu bihe bikomeye by’imvururu za politiki, impinduramatwara za gisirikare, ubutegetsi bw’abasirikare ndetse n’intambara z’abitwaje intwaro.
Muri ayo mateka, ubutasi bwagiye buhabwa umwanya ukomeye cyane kuko abayobozi bagiye babukoresha mu gukurikirana abakekwaho kuba babangamira ubutegetsi, mu kurwanya imitwe yitwaje intwaro no mu kurinda ubutegetsi ubwabwo.
Ubushakashatsi ku mateka y’inzego z’ubutasi muri Uganda bugaragaza ko imwe mu nzego za mbere zikomeye z’ubutasi bw’igihugu yari General Service Unit (GSU), yashinzwe mu gihe cy’ubutegetsi bwa Milton Obote, cyane cyane mu rwego rwo guhangana n’ibishobora guhungabanya ubutegetsi bivuye mu gipolisi cyangwa mu gisirikare.
Igihe cya Idi Amin: Ubutasi buhinduka igikoresho gikomeye cy’ubutegetsi
Mu 1971, Idi Amin yafashe ubutegetsi ahiritse Milton Obote.
Kuva icyo gihe, inzego z’umutekano n’ubutasi zagize uruhare rukomeye mu miyoborere y’igihugu.
Mu gihe cya Amin, hashyizweho cyangwa hashimangirwa inzego zirimo State Research Bureau (SRB) na Public Safety Unit (PSU), zari zigamije gukurikirana abantu bakekwagaho kuba abanzi b’ubutegetsi.
Ubushakashatsi ku mateka y’ubutasi bwa Uganda bugaragaza ko izo nzego zakoreshejwe mu gukurikirana abatavuga rumwe n’ubutegetsi, kandi ko igihe cya Amin cyaranzwe n’ibikorwa bikomeye byo kuburirwa irengero, gufungwa no kwicwa kw’abakekwagaho kurwanya ubutegetsi.
Aya mateka ni ingenzi kuko agaragaza impamvu ubutasi bwaje kuba imwe mu nkingi zikomeye z’umutekano wa Uganda.
Nyuma ya Amin: Uganda yubaka bundi bushya inzego z’ubutasi
Nyuma y’ihirikwa rya Idi Amin mu 1979, Uganda yongeye kunyura mu bihe by’imvururu za politiki n’intambara.
Milton Obote yongeye kugaruka ku butegetsi, ariko ubutegetsi bwe na bwo bwaje guhura n’imyivumbagatanyo yitwaje intwaro, harimo n’umutwe wari uyobowe na Yoweri Museveni.
Muri icyo gihe, ubutasi bwabaye igikoresho gikomeye mu gukurikirana imitwe y’abarwanyi no kumenya ibikorwa by’abatavuga rumwe n’ubutegetsi.
Mu 1986, Museveni n’ingabo ze za National Resistance Army (NRA) bafashe ubutegetsi i Kampala.
Kuva icyo gihe, Uganda yatangiye kongera kubaka inzego zayo z’umutekano n’ubutasi mu buryo bushya.
Mu 1987, hashyizweho mu buryo bw’amategeko Internal Security Organisation (ISO) na External Security Organisation (ESO). Amategeko yabishyizeho yahaye izi nzego inshingano zo gukusanya, kwakira, gutunganya no gusesengura amakuru ajyanye n’umutekano w’imbere n’uw’inyuma w’igihugu, ndetse no kugeza amakuru kuri Perezida cyangwa ku bandi babifitiye ububasha.
ESO yibanda ku iterabwoba rituruka hanze y’igihugu, mu gihe ISO yibanda cyane ku mutekano w’imbere mu gihugu.
CMI yo ikomeza kugira umwihariko wayo kuko iri mu rwego rwa gisirikare kandi ikita ku bibazo by’ubutasi n’umutekano bireba UPDF.
CMI n’umutekano wo mu karere k’Ibiyaga Bigari
Mu myaka yakurikiyeho, CMI ntiyagarukiye gusa ku bibazo by’umutekano w’imbere muri Uganda.
Uganda yagiye igira uruhare mu bibazo by’umutekano byo mu karere k’Ibiyaga Bigari, cyane cyane muri Sudani y’Epfo, Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, Somalia no ku mipaka y’igihugu.
Ibyo byatumye ubutasi bwa gisirikare bugira uruhare runini mu kumenya ibikorwa by’imitwe yitwaje intwaro, gukurikirana imiyoboro y’abantu, gusuzuma iterabwoba rituruka hanze ndetse no gufasha igisirikare mu gufata ibyemezo by’ibikorwa bya gisirikare.
Ni muri urwo rwego amateka ya CMI agomba kurebwa mu ishusho yagutse y’umutekano w’Afurika y’Iburasirazuba.
Kandiho, u Rwanda n’amateka y’ubutasi bwo mu karere
Izina rya Abel Kandiho ryagiye rihuzwa cyane n’ibibazo by’umutekano hagati ya Uganda n’u Rwanda mu myaka yabanje.
Mu gihe umubano wa Kampala na Kigali wari umaze kuba mubi cyane, inzego z’umutekano n’ubutasi z’ibihugu byombi zagiye zishinjana ibikorwa bitandukanye byo kuneka, gufata abantu no guhungabanya umutekano.
Ibi byatumye CMI iba imwe mu nzego zakurikiranwaga cyane mu rwego rw’umutekano wo mu karere.
Icyakora, ibirego bitandukanye byagiye bitangazwa mu bihe bitandukanye ntibigomba gufatwa nk’ibimenyetso by’ibyaha, keretse byemejwe n’inzego zibifitiye ububasha.
Kandiho ubwe yaje kuba umwe mu bayobozi bazwi cyane muri icyo gihe, ndetse nyuma yaje no gushyirirwaho ibihano na Leta Zunze Ubumwe za Amerika, mu rwego rw’ibirego birebana n’ihohoterwa ry’uburenganzira bwa muntu.
Ibi ni bimwe mu byatumye izina rye rikomeza kugaragara mu biganiro by’umutekano wo mu karere.
Kuki ifatwa ry’abahoze bayobora CMI rifite uburemere?
Ifatwa rya Kandiho na Bakahumura rifite uburemere ku mpamvu zirenze kuba ari abasirikare bakuru bagiye mu kiruhuko cy’izabukuru.
Bombi bazi neza imikorere y’inzego z’ubutasi bwa gisirikare muri Uganda, uburyo amakuru akusanywa, uburyo asesengurwa n’uko akoreshwa mu gufata ibyemezo by’umutekano.
Bakahumura yayoboye CMI imyaka itanu, kuva mu 2012 kugeza mu 2017.
Kandiho na we yayoboye urwo rwego nyuma yaho, aba umwe mu bayobozi bakomeye b’ubutasi bwa gisirikare mu gihe cy’imvururu z’umutekano n’umubano utifashe neza hagati ya Uganda n’ibihugu bimwe na bimwe byo mu karere.
Ni yo mpamvu ikibazo gikomeye ubu atari gusa kumenya niba bafashwe, ahubwo ari ukumenya icyo bashinjwa, ibimenyetso bihari, urwego rwabafashe ndetse n’uko iperereza rizakorwa.
Ikibazo gikomeye kiri imbere
Kugeza ubu, amakuru yemejwe n’ibitangazamakuru bya Uganda avuga ko bombi bafashwe mu gihe iperereza ku byaha birebana n’umutekano rikomeje.
Icyakora, amakuru arambuye ku byo bakurikiranweho ntabwo aratangazwa mu buryo bwuzuye.
Ibi bituma hari ibibazo byinshi bikomeje gutegerezwa ibisubizo:
- Ni iki nyirizina Kandiho na Bakahumura bakurikiranweho?
- Ese ibirego bifitanye isano n’ibikorwa byabo nyuma y’izabukuru cyangwa n’amakuru ajyanye n’igihe bari bakiri mu mirimo?
- Ni uruhe rwego rw’umutekano ruri gukora iperereza?
- Ese bazagezwa imbere y’urukiko cyangwa hari ibindi byemezo by’umutekano bizabanza gufatwa?
- Ese ifatwa ryabo rizagira izindi ngaruka ku bandi basirikare bakuru bahoze mu nzego z’umutekano?
Ibisubizo by’ibi bibazo bishobora gutanga ishusho y’icyerekezo gishya cy’imiyoborere y’inzego z’umutekano n’ubutasi muri Uganda.
Umwanzuro
Ifatwa rya Maj Gen Abel Kandiho na Brig Gen Charles Bakahumura ni inkuru ifite uburemere bukomeye mu rwego rw’umutekano wa Uganda.
Ni abasirikare babiri bafite amateka maremare mu nzego z’ubutasi bwa gisirikare, kandi bombi bayoboye CMI mu bihe bitandukanye.
Kuba uyu munsi bombi bafashwe, nyuma y’uko basezerewe mu gisirikare, bishobora gufungura igice gishya mu mateka y’inzego z’ubutasi za Uganda.
Ariko kugeza igihe inzego zibifitiye ububasha zizatangariza ku mugaragaro ibyaha cyangwa ibimenyetso bifatika bashinjwa, ifatwa ryabo ntirigomba gufatwa nk’ikimenyetso cy’uko bahamwe n’ibyaha.
Icy’ingenzi ubu ni ugukurikirana uko iperereza rizagenda, niba bazagezwa mu nkiko, ndetse n’ibisobanuro bizatangwa na Leta ya Uganda ku mpamvu nyirizina z’iki gikorwa.
Ku rwego rw’akarere k’Ibiyaga Bigari, aho Uganda imaze imyaka myinshi ifite uruhare rukomeye mu bikorwa by’umutekano n’ubutasi, ibijyanye n’aba bajenerali bombi bishobora gukomeza gukurikiranwa cyane n’abasesenguzi b’umutekano, cyane cyane bitewe n’amateka yabo muri CMI n’ubunararibonye bafite mu bikorwa by’ubutasi bwa gisirikare.






