Colombia Mu Marira Nyuma y’Umutingito Ukomeye: Abasaga 130 Bapfuye, Inyubako Ziragwa — Dore Icyo Abahanga Bawuvugaho
Umutingito ukomeye wibasiye igice cy’uburengerazuba bwa Colombia, uhitana abantu benshi ndetse usiga inyubako, ibikorwa remezo n’ibindi bikorwa by’abaturage byangiritse bikomeye. Imibare iheruka gutangazwa ivuga ko abantu nibura 132 bamaze guhitanwa n’uyu mutingito, mu gihe abarenga 500 bakomerekeye muri iki cyago. Abayobozi baracyakora isuzuma ry’ibyangiritse, bityo imibare ishobora gukomeza kwiyongera.
Umutingito wabaye tariki ya 10/08/2026, ufite ubukana bwa 7.4 ku gipimo cya Richter/Mw, ubera hafi ya San José del Palmar, mu ntara ya Chocó, mu burengerazuba bwa Colombia. Agace ka Chocó kazwiho kuba karimo imisozi n’amashyamba menshi, ndetse n’ibice bimwe bigoye kugerwamo, ibintu byakomereye ibikorwa by’ubutabazi no gushakisha abantu bagwiriwe n’ibirundo by’inyubako.
Abahanga mu by’imiterere y’Isi basobanura ko Colombia iri mu karere gafite ibikorwa byinshi by’imitingito kubera uko amasahani y’Isi ahurira muri kariya gace. By’umwihariko, isahani ya Nazca ijya munsi y’isahani y’Amajyepfo ya Amerika, bigateza umuvuduko n’imihangayiko mu butaka ishobora kurekurwa mu buryo bw’umutingito ukomeye.
Colombia kandi iri hafi y’akarere kazwi nka Pacific Ring of Fire, kamwe mu turere two ku Isi dukunze kugaragaramo imitingito n’ibirunga.
Ni yo mpamvu abahanga bavuga ko umutingito nk’uyu utari ikintu cyaje gitunguranye nta mpamvu, ahubwo ari igisubizo cy’imbaraga za geologiya zimaze igihe zibitse ingufu mu butaka.
Umutingito wateje ibibazo bikomeye mu mijyi n’uturere dutandukanye, harimo Cali, Pereira, Quibdó na Manizales. Inyubako nyinshi zasenyutse, abaturage bamwe bagwa munsi y’ibisigazwa byazo, mu gihe ibikorwa by’ubutabazi byahise bitangira.
Amakuru y’ibanze avuga ko inyubako zirenga 1,600 zangiritse, harimo izigera kuri 61 zasenyutse burundu. Amashuri, ibigo nderabuzima, imihanda n’ibindi bikorwa remezo na byo byagize ibibazo.
Muri Cali, umwe mu mijyi ikomeye ya Colombia, hari inyubako zasenyutse ndetse n’abaturage benshi bakomeretse. Ibikorwa byo gushakisha abarokotse biracyakomeje, hakoreshejwe abasirikare, abashinzwe ubutabazi, imbwa zatojwe gushakisha abantu ndetse n’abaturage bitabiriye ibikorwa by’ubutabazi.
Ubukana bw’umutingito si bwo bwonyine bugena umubare w’abantu bapfa cyangwa ibyangirika. Abahanga bareba kandi ubujyakuzimu bw’umutingito, intera iri hagati y’aho wabereye n’ahatuwe cyane, ubwiza bw’inyubako ndetse n’imiterere y’ubutaka.
Muri Colombia, hari amateka maremare y’imitingito ikomeye. Urugero, umutingito wo mu 1999, wari ufite ubukana bwa 6.2, wibasiye cyane Armenia n’akarere kahingwagamo ikawa, uhitana abantu bagera ku 1,900.
Muri 1992, na none umutingito wa 7.2 wibasiye Murindó muri Chocó, uhitana abantu 10, ukomeretsa abarenga 100 ndetse wangiza bikomeye imijyi n’ibice byinshi 33.
Ibi bigaragaza ko Colombia ifite amateka y’ibiza by’imitingito, cyane cyane mu bice by’uburengerazuba bw’igihugu.
Nubwo abantu bamwe bashobora kuwufata nk’ikimenyetso cy’ibyago bikomeye cyangwa bakawuhuza n’“imperuka”, nta gihamya ya siyansi ihari ivuga ko uyu mutingito ari ikimenyetso cy’uko imperuka y’Isi yegereje.
Abahanga bavuga ko imitingito ari ibintu bisanzwe mu mikorere y’imiterere y’Isi. Imbaraga zibitse mu masahani y’Isi iyo zirekuwe, ubutaka buranyeganyega. Ibyo bishobora kuba bikomeye cyane kandi bigahitana abantu benshi, ariko ntibihita bivuga ko Isi iri hafi kurangira.
Ikindi cy’ingenzi ni uko abahanga badashobora gutangaza neza umunsi, isaha cyangwa ahantu hazabera umutingito ukurikira, nubwo bashobora kumenya uturere dufite ibyago byinshi hashingiwe ku mateka y’imitingito n’imiterere y’ubutaka.
Abahanga mu by’imitingito bawufata nk’ikintu gikomeye mu mateka y’imitingito ya Colombia. Serivisi y’Igihugu ishinzwe ubushakashatsi ku miterere y’Isi muri Colombia yavuze ko ari umwe mu mitingito ikomeye cyane igihugu cyabonye muri iki gihe, mu gihe amakuru ya Reuters yawushyize mu rwego rw’umutingito ukomeye kurusha iyindi yabaye muri Colombia muri iki kinyejana.
Abahanga kandi baributsa ko nyuma y’umutingito ukomeye hashobora gukurikiraho indi mitingito mito cyangwa ikomeye yiswe aftershocks. Ku bw’ibyo, abaturage bo mu turere twibasiwe basabwa kwirinda gusubira mu nyubako zangiritse mbere y’uko zigenzurwa n’abahanga.
Guverinoma ya Colombia yatangaje ko iki cyago cyafashwe nk’ibiza bikomeye ku rwego rw’igihugu, maze ibikorwa byo gutabara no gushakisha abarokotse bishyirwa imbere.
Mu gihe abaganga n’abatabazi bakomeje gukora, ikibazo gikomeye ni ugusanga abantu bashobora kuba bakiri munsi y’ibisigazwa by’inyubako zasenyutse.
Umuryango mpuzamahanga na wo watangiye kwitegura gutanga ubufasha, mu gihe Colombia ikomeje gusuzuma ingano nyayo y’ibyangiritse n’ibikenewe mu gutabara abaturage.
Umutingito wa Colombia wongeye kwibutsa isi ko, nubwo siyansi ishobora kumenya uturere dufite ibyago byinshi, gutegura abaturage, kubaka inyubako zikomeye no kugira gahunda zihamye zo gutabara ari bimwe mu bintu by’ingenzi bishobora kugabanya umubare w’abahitanwa n’ibiza by’Isi.





