EAC Hagati y’Umutekano n’Uburenganzira bwa Muntu: Ibibazo by’Abanyekongo Bikomeje Kwiyongera
Minembwe Capital News (MCN)
Hari ibihe aho guceceka kwa dipolomasi kugenda gufata isura y’ibintu bikomeye kurusha uko byari bisanzwe. Hari kandi n’ibintu bisubirwamo kenshi, bigatangira kurenga urwego rwo kwitwa impanuka, ahubwo bigasaba ibisobanuro bya politiki bisobanutse kandi bitangwa ku mugaragaro.
Mu gihe kitari gito, bamwe mu Banyekongo batavuga rumwe n’ubutegetsi bwa Perezida Félix Tshisekedi bakomeje gutabariza no gusaba ibisobanuro abayobozi b’ibihugu bitandukanye bigize Umuryango w’Afurika y’Iburasirazuba (EAC), ku birebana n’ifatwa, ishimutwa, abantu baburiwe irengero ndetse n’ibindi bikorwa bavuga ko bigamije kubahiga kubera ibitekerezo cyangwa ibikorwa byabo bya politiki, ndetse no hanze y’umupaka wa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo.
Iki kibazo gifite uburemere bukomeye, kuko kitarangirira ku bantu ku giti cyabo cyangwa ku makimbirane asanzwe mu bya politiki muri Congo. Ahubwo gituma hibazwa, ku buryo bwagutse, imiterere y’akarere ka Afurika y’Iburasirazuba n’amahame kagenderaho.
Ese EAC ni akarere k’ubwisanzure bwo gutembera, cyangwa ni ahantu imipaka ishobora gusibwa mu gihe cyo gukurikirana abatavuga rumwe n’ubutegetsi?
Iki kibazo gikwiye kwitabwaho cyane, cyane cyane bitewe n’imanza n’ibibazo bitandukanye bimaze gutera impungenge mu karere.
Ibyabaye kuri Éric Nkuba, Denise Mukendi Dusauchoy na Benjamin Babunga
Mu bihe bishize, havuzwe ikibazo cya Éric Nkuba, wari umuntu wa hafi wa Corneille Nangaa, aho bivugwa ko yashimutiwe i Dar es Salaam muri Tanzania, nyuma akajyanwa i Kinshasa. Ibyo byakuruye ibibazo byinshi ku buryo iki gikorwa cyakozwe n’impamvu zacyo.
Muri iki gihe, ikibazo cya Denise Mukendi Dusauchoy na cyo cyongeye guteza impungenge ku bijyanye n’uko Abanyekongo bafatwa iyo bashyizwe mu rwego rw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi bwa Kinshasa.
Hari kandi ikibazo cya Benjamin Babunga, uvugwa ko afungiye mu Burundi, mu gihe impamvu n’imiterere y’ifungwa rye bikomeje gutera ibibazo bisaba ibisobanuro birambuye.
Ibi bibazo ntibikwiye guhuzwa ku buryo bworoshye, kuko buri kimwe gifite imiterere yacyo, kandi ibisobanuro by’amategeko birebana na byo bigomba gutangwa n’inzego zibifitiye ububasha.
Ariko kandi, iyo ibintu nk’ibi bikomeje kugaragara mu bihe bitandukanye, bituma havuka ikibazo gikomeye cya politiki n’amategeko: Ese hari uburyo bushya bw’ubufatanye mu karere bushobora kuba butuma abatavuga rumwe n’ubutegetsi bwa Congo bakurikiranwa no hanze y’igihugu cyabo?
Niba ari ko bimeze, ingaruka zabyo ku ihame ry’ubwisanzure n’imiyoborere myiza mu karere zaba zikomeye.
Ubwisanzure bwo gutembera ntibukwiye kuba ubw’abantu bamwe gusa
Kimwe mu by’ingenzi bigize gahunda yo kwishyira hamwe kw’ibihugu byo mu karere ni ugutanga amahirwe ku baturage b’ibihugu bigize umuryango yo gutembera, gukora ubucuruzi, gukora imirimo no gutura mu bindi bihugu hakurikijwe amategeko n’amasezerano bihari.
Ariko iri hame ryatakaza agaciro niba kwambuka umupaka ku muturage runaka bihita bimushyira mu kaga ko gufatwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko, gushimutwa cyangwa koherezwa mu gihugu cye mu buryo budasobanutse.
Umunyekongo ntatakaza uburenganzira bwe bw’ibanze iyo amaze kwambuka umupaka w’igihugu kigize EAC.
Ndetse kuba umuntu atavuga rumwe n’ubutegetsi ntibigomba gutuma ahinduka umuntu utagengwa n’amategeko cyangwa udashobora kurengerwa n’ubutabera.
Ni byo koko ibihugu bifite uburyo bwo gukorana mu by’ubutabera. Hari n’amategeko agenga ifatwa ry’abakekwaho ibyaha, koherezwa mu kindi gihugu ndetse n’ubufatanye mu by’umutekano.
Ariko ubwo buryo bwashyizweho kugira ngo amategeko arengerwe, atari ukugira ngo impamvu za politiki zisimbure ubutabera.
Ifatwa ry’umuntu rigomba kugira ishingiro ry’amategeko. Ifungwa rigomba gusobanurwa. Iyo umuntu agiye koherezwa mu kindi gihugu, hakwiye kubaho uburyo bwemewe n’amategeko kandi bugaha uwo muntu uburenganzira bwo kwisobanura no kujurira.
Umuntu ufashwe na we agomba kumenya impamvu yafashwe, akabona ubufasha bw’umwunganizi mu mategeko kandi akagira uburenganzira bwo kugeza ikibazo cye imbere y’urukiko rubifitiye ububasha.
Iyo ibi bitubahirijwe, ubufatanye bw’ibihugu ntibuba bugikomeje kubakwa ku mategeko, ahubwo bushobora gutangira gutakaza icyizere.
Tanzania n’u Burundi basabwa gutanga ibisobanuro
Muri iki gihe, amaso menshi yerekejwe ku buyobozi bwa Tanzania n’u Burundi, busabwa gutanga ibisobanuro ku bibazo byagiye bivugwa.
Ibi ntibivuze ko ibyo bihugu bikwiye gucirwa urubanza mbere y’uko bitanga ibisobanuro cyangwa ngo hakorwe iperereza. Ahubwo ikibazo ni uko ibirego byavuzwe bifite uburemere ku buryo bidakwiye gusubizwa no guceceka.
Haribazwa:
- Ni iki cyabaye muri buri kibazo?
- Ni iyihe mpamvu y’amategeko yashingiweho mu gufata cyangwa gufunga abo bantu?
- Ese bahawe uburenganzira bwo kubona abunganizi mu mategeko?
- Ese bagejejwe imbere y’inzego z’ubutabera zibifitiye ububasha?
- Ese inzira z’amategeko z’igihugu ndetse n’iz’ubufatanye bw’akarere zarubahirijwe?
Ikindi kibazo gikomeye ni ukumenya niba Tanzania n’u Burundi bishobora gutanga icyizere ko ubutaka bwabwo butazakoreshwa mu bikorwa byo gukurikirana Abanyekongo kubera ibitekerezo cyangwa ibikorwa byabo bya politiki.
Ibi ni byo bibazo bisaba ibisubizo bisobanutse.
Kuko mu bibazo nk’ibi, guceceka ntibikuraho amakenga; ahubwo bishobora kuyongera.
Amategeko ntashyiraho ihame ry’uko umuntu aba umunyabyaha kubera ibitekerezo bye bya politiki. Kuba umuntu yarahunze igihugu cye kubera impamvu za politiki ubwabyo ntibihinduka icyaha. Kandi kuba umuntu atavuga rumwe n’ubutegetsi ntibigomba kuba impamvu yo kumwambura uburenganzira bw’ibanze.
Akaga ko guhindura akarere ahantu ho gukurikiranira abatavuga rumwe n’ubutegetsi
Icyo ibibazo bya Éric Nkuba, Denise Mukendi Dusauchoy na Benjamin Babunga bigaragaza kirenze imibereho yabo ku giti cyabo.
Ni ikibazo cy’amahame.
Niba abatavuga rumwe n’ubutegetsi bw’igihugu bashobora gukurikiranwa mu bindi bihugu byo mu karere, nta mucyo uhagije ku nzira zakoreshejwe kandi nta buryo busobanutse bwo kugenzura niba amategeko yubahirijwe, hari impungenge ko akarere gashobora guhinduka ahantu ibikorwa byo guhohotera abatavuga rumwe n’ubutegetsi byambukiranya imipaka.
Uyu munsi bishobora kuba Umunyekongo utavuga rumwe n’ubutegetsi. Ejo bishobora kuba undi muntu wo mu kindi gihugu.
Amateka ya politiki muri Afurika agaragaza ko uburyo bwihariye bwo gukandamiza abatavuga rumwe n’ubutegetsi bushobora gutangira ku itsinda rito cyangwa ku bantu bake, ariko nyuma bukagera no ku bandi.
EAC ikeneye guhuza amagambo n’ibikorwa
Abakuru b’ibihugu bigize EAC ntibakwiye kurebera iki kibazo gusa ku rwego rw’ibihugu byabo.
Kwishyira hamwe kw’akarere bisaba n’inshingano rusange zo kubahiriza amahame y’uburenganzira bwa muntu, ubutabera n’ubwisanzure.
Niba EAC ishaka kuba irenze umuryango w’ubucuruzi cyangwa urwego rw’inzego ziri ku ikarita ya Afurika, igomba no kugaragaza ko ishobora kurengera amahame ashingirwaho n’ishyirwaho ryayo.
Ubwisanzure bwo gutembera ntibukwiye kuba amagambo ari mu masezerano gusa.
Uburenganzira n’imiyoborere ishingiye ku mategeko ntibikwiye kuvugwa mu nama z’abakuru b’ibihugu gusa, ahubwo bikwiye no kugaragara mu bikorwa.
Ndetse n’ubufatanye mu by’ubutabera ntibukwiye gukoreshwa nk’amagambo meza apfukirana ibikorwa bitagenzurwa n’inzego z’ubutabera.
Ni yo mpamvu Tanzania n’u Burundi bifite inshingano zo gutanga ibisobanuro birambuye ku bibazo byavuzwe no kugaragaza mu buryo bushingiye ku bimenyetso ko inzego zabyo zitagize uruhare mu bikorwa byo gukurikirana Abanyekongo kubera imyitwarire cyangwa ibitekerezo bya politiki.
Igisubizo ntigikwiye kuba guceceka
Abanyekongo bavuga ko bahohotewe cyangwa bagafungwa bafite uburenganzira bwo gusaba ibisobanuro no gusaba ko amategeko yubahirizwa.
Iyo umuntu avuye mu gihugu cye akajya mu kindi gihugu cyo mu karere, akwiriye kumva ko yinjiye mu gace kagengwa n’amategeko n’amahame asobanutse, aho kuba ahantu amakimbirane ya politiki ashobora kuruta ububasha bw’amategeko igihe icyo ari cyo cyose.
Tanzania n’u Burundi ntibikwiye kwirengagiza ibibazo bikomeje kuvuka.
Kuko umuryango w’akarere ntupimirwa gusa ku buryo ibicuruzwa n’abacuruzi bambuka imipaka. Upimirwa kandi ku rwego rwo kurinda uburenganzira, umutekano n’ubwisanzure bw’abantu.
Ni yo mpamvu igihe kigeze ngo inzego bireba zitange ibisobanuro bisobanutse, zerekane ibyabaye kandi, aho bikenewe, hashyizweho uburyo bwo kumenya ukuri n’inshingano za buri rwego.
Ikirenze byose, EAC ikwiye kugaragaza ko akarere kayo katagomba guhinduka ahantu imipaka ibura agaciro gusa igihe hagamijwe gukurikirana umuntu kubera ibitekerezo bye bya politiki.
Kuko kwishyira hamwe kw’ibihugu ntibigamije gusa kurinda ubwisanzure bw’ibicuruzwa n’abacuruzi; bikwiye no kurinda umutekano n’uburenganzira bw’abantu. Mu gihe bitaba ibyo, haba habaye guteshuka ku ntego nyamukuru yo kubaka umuryango w’akarere ushingiye ku mategeko, icyizere n’uburenganzira bwa muntu.
