Ese turi twenyine mu isanzure? Ukuri ku mibumbe, ubuzima ku yindi si n’ibizaba nyuma y’urupfu

Minembwe Capital News (MCN)

Iyo umuntu arebye mu kirere nijoro, abona inyenyeri nyinshi cyane. Ariko ibyo amaso yacu abona ni agace gato cyane k’isanzure rinini kuruta uko umuntu yakwiyumvisha.

Kuva kera, abantu bibaza ibibazo bikomeye: Ese Isi ni yo yonyine ifite ubuzima? Ese hari abandi bantu cyangwa ibindi biremwa bituye ahandi? Ese hari indi mibumbe imeze nk’Isi? Kandi iyo umuntu apfuye, ubuzima bwe burangirira aho cyangwa hari ahandi ajya?

Bimwe muri ibi bibazo bifite ibisubizo bya siyansi; ibindi biracyashakirwa ibisubizo, mu gihe ibijyanye n’ibizaba nyuma y’urupfu ahanini bifite ibisobanuro bitandukanye bitewe n’idini cyangwa imyemerere y’umuntu.

1. Isi iri he mu isanzure?

Isi ni umubumbe wa gatatu uvuye ku Izuba. Izuba na ryo ni inyenyeri imwe gusa mu nyenyeri nyinshi zigize Galaxy y’Inzira Nyamata (Milky Way).

Isi izenguruka Izuba, naho Izuba hamwe n’izindi nyenyeri bigize Inzira Nyamata. Abahanga bavuga ko muri iyi Galaxy yonyine hashobora kuba harimo inyenyeri zigera kuri miliyari 100 cyangwa zirenga.

Ikintu gitangaje kurushaho ni uko inyenyeri nyinshi zishobora kuba zifite imibumbe izizenguruka.

Ni ho havuye ijambo exoplanet, risobanura umubumbe uzenguruka inyenyeri itari Izuba.

Kugeza mu 2025, NASA yari imaze kwemeza imibumbe irenga 6,000 iri hanze ya Solar System, kandi hari n’ibindi bihumbi bikekwa ko ari imibumbe bitaragenzurwa neza.

2. Imibumbe yose ntisa

Ntabwo imibumbe yose imeze nk’Isi.

Muri Solar System yacu harimo imibumbe y’amabuye nka Mercure, Venusi, Isi na Mars; hakabaho n’imibumbe minini cyane nka Jupiter na Saturne, ndetse n’imibumbe y’inyuma ikonje nka Uranus na Neptune.

Jupiter, urugero, ni nini cyane ugereranyije n’Isi kandi igizwe ahanini n’imyuka. Ntabwo ari ahantu umuntu yamanuka ngo ahagarare nk’uko ahagarara ku Isi.

Venusi yo ifite ubuso bushyushye cyane, kandi ikirere cyayo gifite umuvuduko ukabije. NASA ivuga ko ubushyuhe bwo ku buso bwa Venusi bushobora gushongesha icyuma nka lead, mu gihe ikirere cyayo ari kiremereye cyane.

Mars yo irakonje, ifite ikirere gike kandi ubuso bwayo ahanini bukaba ari ubutayu bunini. Ariko hari ibimenyetso bikomeye byerekana ko mu bihe bya kera Mars yari ifite amazi atemba ku buso bwayo, harimo inzuzi n’ibiyaga, ndetse ishobora kuba yarigeze kugira ibihe byari bibereye ubuzima kurusha ubu.

3. Ese hari undi mubumbe umeze neza nk’Isi?

Kugeza ubu, nta wundi mubumbe wemejwe ko umeze nk’Isi ku buryo dushobora kuvuga ko ushobora kwakira abantu nk’uko Isi ibakira.

Ariko abahanga bamaze kubona imibumbe myinshi ifite ubunini busa n’ubw’Isi cyangwa iri mu cyo bita ahantu habereye ubuzima (habitable zone).

Iyi ni intera izengurutse inyenyeri aho ubushyuhe bushobora kuba bukwiye ku buryo amazi yabaho mu buryo bw’amazi.

Ariko kuba umubumbe uri muri habitable zone ntibihagije.

Ugomba no kugira ibintu nk’ikirere gikwiriye, ubushyuhe bubereye ubuzima, amazi cyangwa uburyo bwo kugira amazi, ndetse n’ibindi bintu bya chimie bikenewe.

Ni yo mpamvu ijambo habitable ridakwiye guhindurwa ngo risobanure ko uwo mubumbe utuwe.

4. Ese hari ubuzima ku yindi mibumbe?

Iki ni cyo kibazo gikomeye cyane.

Igisubizo cya siyansi kugeza ubu ni iki:

Nta buzima bwo hanze y’Isi buramenyekana.

NASA ivuga ko kugeza ubu ubuzima bwonyine bwemejwe ari ubuzima bwo ku Isi. Abahanga baracyashakisha ibimenyetso by’ubuzima ku yindi mibumbe no ku byogajuru bimwe na bimwe byo muri Solar System.

Ibi bivuze ko nta muntu, nta nyamaswa, nta bimera cyangwa ikiremwa cy’ubwenge cyo ku wundi mubumbe cyigeze cyemezwa n’ubushakashatsi bwa siyansi.

Ariko ntibivuze ko ubuzima butabaho ahandi.

Bisobanura gusa ko tutarabubona cyangwa ngo tubwemeze.

5. Ni hehe abahanga bashakira ubuzima?

Mars ni hamwe mu hantu hakomeye hakomeje gukorwaho ubushakashatsi.

Abahanga ntibashakisha gusa abantu cyangwa ibiremwa binini. Bashakisha cyane ibimenyetso by’ubuzima bworoheje, urugero nka mikorobe cyangwa ibisigazwa by’imikorere y’ubuzima yabayeho mu bihe bya kera.

Hari n’ahandi hashimisha cyane abahanga: ukwezi kwa Jupiter kwitwa Europa, ndetse n’ukwezi kwa Saturne kwitwa Enceladus.

Abahanga bafite ibimenyetso by’uko munsi y’urubura rwa Europa hari inyanja y’amazi. Enceladus na yo ifite inyanja y’amazi munsi y’ubuso bwayo bw’urubura, kandi icyogajuru Cassini cyabonye imyuka n’ibice by’ibintu bisohoka muri iyo nyanja bikagana mu isanzure.

Ibyo birimo ibintu bigize imiterere ya chimie bishobora kuba ingenzi mu bushakashatsi ku buzima.

Icyakora, na hano ntituravuga ko twabonye ubuzima.

Twavuga gusa ko hari ibidukikije bishobora kuba bifite bimwe mu bintu ubuzima busaba.

6. Ese hari abantu baba ku yindi mibumbe?

Kugeza ubu, nta muntu utuye ku wundi mubumbe uzwi na siyansi.

Abantu bonyine tuzi ko babaye hanze y’Isi ni abagiye mu byogajuru no kuri sitasiyo zo mu isanzure ziri hafi y’Isi.

Mars ni wo mubumbe abantu bakunze gutekerezaho nk’ahazabera ubushakashatsi bw’abantu mu gihe kizaza.

Ariko Mars ntabwo ari “Isi ya kabiri” ubu.

Umuntu wayijyaho yakenera ubuhungiro bukomeye, uburyo bwo kubona umwuka wo guhumeka, kurinda umubiri imirasire, kubona amazi n’ibiribwa, ndetse no guhangana n’ubukonje n’ikirere gikakaye.

7. Kuki imibumbe itagongana buri gihe?

Iki na cyo ni ikibazo gifite igisubizo cya siyansi.

Imibumbe ikomeza kugenda kubera rukuruzi (gravity) n’umuvuduko wayo.

Isi, urugero, ikururwa n’Izuba. Ariko kubera ko Isi ifite n’umuvuduko wo kugenda, ntihita igwa ku Izuba. Ibyo bituma ikomeza kugendera mu nzira izengurutse Izuba, yitwa orbit.

Ni nk’umuntu utera ibuye ku buryo ryakomeza kugana hasi ariko rikagenda n’uruhande. Mu isanzure, uruvange rw’umuvuduko na rukuruzi rutuma umubumbe uguma mu nzira yawo.

Ariko ibi ntibisobanura ko nta na rimwe imibumbe ishobora kugongana.

Mu isanzure habaho impanuka. Asteroide n’utundi dutare two mu kirere bishobora kugongana n’imibumbe.

Abahanga kandi bafite igitekerezo gikomeye ko Ukwezi kwacu kwaremwe nyuma y’uko Isi ya mbere yagonganye n’ikintu kinini cyo mu kirere mu mateka ya kera cyane.

8. Ese Isi na yo izagira iherezo?

Yego. Nk’uko ibintu byo mu isanzure bigira intangiriro, bigahinduka kandi bikagera ku ndunduro, Isi na yo ntizahoraho iteka.

Izuba rizakomeza guhinduka uko imyaka ibarirwa muri za miliyari izagenda ishira.

Mu gihe kizaza cya kure cyane, Izuba rizaba inyenyeri nini cyane kurusha uko rimeze ubu, ibyo bikazagira ingaruka zikomeye ku mibumbe yegereye Izuba, harimo n’Isi.

Ariko ibyo biri kure cyane mu gihe cy’isanzure kandi ntabwo ari ikibazo cy’igihe cyacu.

9. None se umuntu apfuye bigenda bite?

Aha ni ho tugomba gutandukanya ibyo siyansi izi n’ibyo idashobora kwemeza.

Iyo umuntu apfuye, ibikorwa by’ingenzi by’umubiri birahagarara. Umutima uhagarika gutera, guhumeka bigahagarara, ubwonko bugatakaza imikorere yabwo uko urupfu rw’umubiri rugenda ruba.

Umubiri uhita utangira inzira karemano yo gusenyuka no gusubira mu bintu bigize ibidukikije.

Siyansi ishobora kwiga cyane ku bibaho ku mubiri no ku bwonko igihe ubuzima burangiye.

Ariko hari ikibazo siyansi itarashobora gusubiza mu buryo bwuzuye:

Ese hari ikintu cy’umuntu gikomeza kubaho nyuma y’urupfu rw’umubiri?

Nta kimenyetso cya siyansi cyemeza ko umuntu amaze gupfa yimukira ku wundi mubumbe.

Nta n’ikimenyetso cya siyansi cyemeza ko umuntu apfuye ahita ajya ku yindi si iri mu isanzure.

Ni ngombwa kubivuga neza: nta mubumbe wamenyekanye na siyansi nk’aho abantu bapfuye bajya guturamo.

10. None se ubuzima nyuma y’urupfu bubaho?

Iki ni ikibazo cyimbitse kurusha ibyo telesikopi cyangwa icyogajuru bishobora gupima.

Amadini atandukanye afite inyigisho zitandukanye ku buzima nyuma y’urupfu. Hari imyemerere ivuga ko hari ubuzima bw’iteka, izuka, ijuru cyangwa ikuzimu; hari n’indi myemerere isobanura urupfu mu buryo butandukanye.

Siyansi yo ntishobora kwemeza cyangwa guhakana inyigisho z’idini nk’uko yapima ubushyuhe bw’umubumbe cyangwa intera iri hagati y’inyenyeri.

Ni yo mpamvu iyo tuvuga “ukuri kuzuye”, tugomba kuvuga ukuri buri rwego rushobora kwemeza.

Ibyemejwe na siyansi

• Isi ni umubumbe umwe muri miliyari nyinshi z’imibumbe ishoboka mu isanzure.
• Izuba ni inyenyeri imwe gusa.
• Habonetse imibumbe irenga 6,000 hanze ya Solar System yemejwe.
• Hari imibumbe iri mu turere dushobora kuba tubereye amazi mu buryo bw’amazi.
• Mars yigeze kugira amazi menshi kurusha ubu.
• Europa na Enceladus bishobora kuba bifite inyanja munsi y’urubura.
• Nta buzima bwo hanze y’Isi buramenyekana kugeza ubu.
• Nta kimenyetso cya siyansi cyerekana ko abantu bapfuye bajya gutura ku yindi mibumbe.

11. Ikibazo gikomeye kurusha ibindi: Ese turi twenyine?

Aha ni ho amayobera akomeye akiri.

Isanzure rifite inyenyeri n’imibumbe bitagira ingano ugereranyije n’ubushobozi bwacu bwo kubigenzura.

Hari imibumbe myinshi abahanga batarashobora kureba neza.

Hari n’imibumbe dushobora kubona gusa binyuze ku ngaruka igira ku nyenyeri yayo.

James Webb Space Telescope n’ibindi bikoresho bikomeye biri gufasha abahanga kwiga imyuka igize ikirere cy’imibumbe iri kure, bashaka ibimenyetso bishobora kuba bifitanye isano n’ubuzima.

Ariko ni ngombwa kwirinda kwihutira kuvuga ko “twabonye abanyamahanga” igihe habonetse ikimenyetso kimwe kidasanzwe.

Mu bushakashatsi bwa siyansi, ikimenyetso kigomba gusubirwamo, kugenzurwa n’abandi bashakashatsi no kugereranywa n’ibindi bisobanuro bishoboka, kugira ngo hirindwe imyanzuro idafite gihamya ihagije.

Umwanzuro: Ibyo tuzi n’ibyo tutaramenya

Ikintu gitangaje kurusha ibindi si uko twamaze kumenya byose ku isanzure.

Ahubwo ni uko uko ubushakashatsi bwiyongera, ari na ko ibibazo bishya byiyongera.

Turazi ko Isi itari umubumbe wonyine.

Turazi ko hari ibihumbi by’imibumbe hanze ya Solar System.

Turazi ko hari imibumbe n’ukwezi bishobora kugira amazi cyangwa ibindi bintu bishobora kuba ingenzi ku buzima.

Ariko kugeza ubu, Isi ni yo yonyine tumaze kubona ifite ubuzima bwemejwe.

Naho ku kibazo cy’uko bigenda ku muntu nyuma y’urupfu, siyansi ishobora gusobanura byinshi ku ihagarara ry’imikorere y’umubiri n’ubwonko, ariko nta gihamya yemeza ko ubuzima bw’umuntu bukomeza ku wundi mubumbe cyangwa ahandi hantu mu isanzure.

Bityo rero, hagati y’ibyo tuzi n’ibyo twifuza kumenya, hakirimo icyuho kinini.

Kandi wenda ikibazo gikomeye kurusha ibindi si ukumenya niba hari undi mubumbe twaturaho nyuma y’urupfu.

Ahubwo ni iki:

“Niba hari ubundi buzima mu isanzure, kuki kugeza ubu tutarabubona?”

Iki kibazo kiracyari mu mayobera akomeye cyane y’ubumenyi bw’abantu.