Menya Intambara ikomeye iri Muri Politike ya Rdc ndetse ko atari iya none: twasubije amaso inyuma
MINEMBWE CAPITAL NEWS
Impaka ku ihindurwa cyangwa ivugururwa ry’Itegeko Nshinga rya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo ziragenda zifata indi ntera, nyuma y’amagambo akomeye yavuzwe na Augustin Kabuya, Umunyamabanga Mukuru wa UDPS akaba n’umwe mu bayobozi bakomeye b’ishyaka riri ku butegetsi.
Kabuya yavuze ko Itegeko Nshinga rishya RDC ishobora kuzagira rizashingira ku byagezweho n’umushinga w’Itegeko Nshinga wateguwe na Conférence Nationale Souveraine (CNS) mu 1992, ndetse ahakana ko gahunda yo guhindura Itegeko Nshinga igamije guha Perezida Félix Tshisekedi manda ya gatatu.
Aya magambo yongeye gukongeza impaka ku kibazo kimaze igihe mu ruhando rwa politiki ya Congo: ese koko igikorwa cyo guhindura Itegeko Nshinga kigamije kuvugurura imiyoborere y’igihugu, cyangwa hari inyungu za politiki zishobora kuba zihishe inyuma yacyo?
Kabuya avuga iki ku Itegeko Nshinga rya 2006?
Tariki ya 25/05/2026, ubwo hatangizwaga ku mugaragaro ibiganiro bijyanye na Coalition des Congolais pour le Changement de la Constitution (C4), Augustin Kabuya yasobanuye ko UDPS itigeze yemera Itegeko Nshinga rya 2006 nk’uko ryashyizweho.
Yavuze ko, n’ubwo hari abagerageza kugaragaza UDPS nk’ishyaka ryigeze rirwanya ihindurwa ry’Itegeko Nshinga, nta gihe iryo shyaka ryigeze riyamamariza gushyigikira Itegeko Nshinga ryatowe mu 2005 rikemezwa mu 2006.
Kabuya kandi yavuze ko UDPS, kuva kera, yari yarasezeranyije Abanye-Congo ko igihe izaba igeze ku butegetsi izahindura Itegeko Nshinga.
Ku bwe, kuba iri sezerano ryaratanzwe n’uwashinze UDPS, Étienne Tshisekedi, bituma iri shyaka rigomba kurishyira mu bikorwa ubu rimaze kugera ku butegetsi.
Kabuya asubiza abavuga ko ari inzira yo guha Tshisekedi manda ya gatatu
Kimwe mu bibazo bikomeye byihishe muri iyi gahunda ni ikibazo cy’igihe Perezida Félix Tshisekedi azamara ku butegetsi.
Abatavuga rumwe n’ubutegetsi n’andi mashyaka ya politiki bavuga ko guhindura Itegeko Nshinga muri iki gihe bishobora kuba uburyo bwo gutegura inzira y’indi manda ya Perezida Tshisekedi, kandi ko manda ye iriho ubu ari iya kabiri kandi ari na yo ya nyuma, nk’uko biteganywa n’Itegeko Nshinga.
Kabuya we arabihakana.
Yavuze ko kuba umuntu ashyigikira ihindurwa ry’Itegeko Nshinga bitavuze ko aba ashaka ko Perezida uriho yongera kwiyamamaza. Yashimangiye ko ikibazo ari ugushaka Itegeko Nshinga rihuye n’ibibazo n’imiterere ya RDC y’iki gihe.
Ibi kandi bijyana n’umwanya UDPS imaze igihe igaragaza wo gushaka ko habaho Itegeko Nshinga rishya, aho irya 2006 rishyirwa mu majwi ko ritagihuye n’ukuri kwa politiki n’imibereho y’igihugu.
Ariko se “Itegeko Nshinga rya 1992” Kabuya avuga ni irihe?
Hano ni ho hakwiye gukorwa itandukaniro rikomeye.
Iyo Kabuya avuga ko Itegeko Nshinga rishya rizashingira ku “Itegeko Nshinga rya 1992”, ntabwo bivuze ko hari Itegeko Nshinga rya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo ryatowe mu buryo busanzwe, rikajya mu bikorwa kuva muri uwo mwaka kugeza ubu.
Mu by’ukuri, Conférence Nationale Souveraine yari yarateguye impinduka zikomeye mu rwego rwa politiki n’amategeko hagati ya 1991 na 1992. Ku itariki ya 04/08/1992, CNS yemeje Acte portant dispositions constitutionnelles relatives à la période de transition.
Iyo nyandiko ntiyigeze ishyirwa mu bikorwa mu buryo busesuye, kuko Mobutu atigeze ayishyira mu bikorwa ngo itangazwe ku mugaragaro, kuko kuyitangaza byari kugira ingaruka ku gihugu. Nyuma haje gukurikiraho andi mategeko n’inyandiko z’igihe cy’inzibacyuho.
Ikindi kandi, ku itariki ya 14/11/1992, CNS yemeje umushinga wari ugenewe kuba Constitution de la République Fédérale du Congo, ugamije gutegura Repubulika ya Gatatu.
Uyu mushinga wari ufite impinduka zikomeye cyane: washyiragaho ubutegetsi bwa federasiyo, ukagabanya ububasha bwa Perezida, ugashyira imbaraga nyinshi kuri Guverinoma n’Inteko, kandi ugashyigikira gahunda ya politiki ishingiye ku mashyaka menshi.
Ni yo mpamvu kuvuga “Itegeko Nshinga rya 1992” bisaba ubwitonzi: hari inyandiko y’inzibacyuho yo ku itariki ya 04/08/1992, ndetse hakaba hari n’umushinga w’Itegeko Nshinga rya Repubulika Federale yemejwe na CNS mu kwezi kwa cumi n’umwe 1992.
Ni iki inyandiko yo mu 1992 yavugaga ku bwenegihugu?
Iki ni kimwe mu bice bishobora kuzongera guteza impaka zikomeye mu gihe gahunda ya Kabuya yaba igeze ku rwego rwo gutegura inyandiko nshya.
Mu nyandiko y’Itegeko Nshinga ry’inzibacyuho yemejwe ku itariki ya 04/08/1992, Ingingo ya 8 yavugaga ko ubwenegihugu bwa Congo ari bumwe kandi bwihariye, kandi ko umuntu atagomba kubufatanya n’ubundi bwenegihugu. Yongeragaho ko amategeko ari yo agena uburyo bwo kumenya, kubona no gutakaza ubwenegihugu bwa Congo.
Ibi birakomeye kuko bigaragaza ko ikibazo cy’ubwenegihugu atari ikintu cyatangiriye ku Itegeko Nshinga rya 2006. Ihame ry’uko ubwenegihugu bwa Congo ari bumwe kandi bwihariye ryari risanzwe riri mu mategeko n’inyandiko z’Itegeko Nshinga za mbere.
Ariko hari ikindi kintu gikwiye kwitabwaho: inyandiko yo mu 1992 ntiyashyize mu ngingo y’ubwenegihugu ibisobanuro birambuye bisa n’ibiri mu Ingingo ya 10 y’Itegeko Nshinga rya 2006, ivuga ko Umunye-Congo kavukire ari umuntu uri mu bantu bari batuye ku butaka bwaje kuba Congo igihe igihugu cyabonaga ubwigenge.
Ni ukuvuga ko, mu gihe RDC yaba ikuyeho cyangwa igahindura igisobanuro cy’ubwenegihugu kiri mu Itegeko Nshinga rya 2006, uburyo abantu basobanura ubwenegihugu bwa kavukire bushobora kongera kuba ikibazo gikomeye cya politiki n’amategeko.
Byaba bivuze iki ku Banyamulenge?
Iki ni ikibazo gikomeye cyane ku Banyarwanda bo muri RDC, by’umwihariko Abanyamulenge bo muri Kivu y’Amajyepfo.
Kuba inyandiko yo mu 1992 yaravugaga ko ubwenegihugu bwa Congo ari bumwe kandi bwihariye, ubwabyo ntibihagije kuvuga ko Abanyamulenge baba baravanywemo cyangwa bashyizwe hanze y’ubwenegihugu bwa Congo.
Ahubwo ikibazo gikomeye ni ukumenya amategeko y’ubwenegihugu azashingirwaho mu gihe hategurwa Itegeko Nshinga rishya, ndetse n’uburyo azasobanura Umunye-Congo kavukire.
Ibi ni ingenzi kuko amateka y’abaturage bavuga Ikinyarwanda mu burasirazuba bwa Congo ajyanye n’imipaka y’ubukoloni, kwimuka kw’abaturage, ubutegetsi bw’abakoloni n’amategeko y’ubwenegihugu byagiye bihinduka mu bihe bitandukanye.
Ubushakashatsi bw’amateka bwerekana ko mu 1910 habaye amasezerano hagati y’ibihugu by’ibihangange by’ubukoloni yashyizeho imipaka mishya hagati ya Congo y’Ababiligi n’u Rwanda rwari mu maboko y’Abadage. Ibice nka Bwisha na Gishari byaje kuba muri Congo y’Ababiligi, n’ubwo byari bifitanye isano n’amateka y’u Rwanda n’abaturage bavuga Ikinyarwanda.
Ni yo mpamvu ikibazo cy’Abanyamulenge, n’abandi bo muri Kivu Yaruguru n’abandi baturage bavuga Ikinyarwanda, kidakwiye gusobanurwa gusa hashingiwe ku gihugu umuntu abona ku ikarita y’uyu munsi.
Ese koko Kivu zombi zigeze kuba ubutaka bw’u Rwanda?
Igisubizo kigufi ni oya, niba bivugwa ko Kivu Yaruguru na Kivu y’Amajyepfo zose zari u Rwanda.
Amateka agaragaza ko hari ibice by’akarere ka Kivu ka none byari bifitanye isano n’ubwami bw’u Rwanda cyangwa bikaba byaragiye bihindurirwa imipaka n’ubutegetsi bw’ubukoloni, ariko si ukuri kuvuga ko Kivu zombi zose zari zigize u Rwanda nk’uko ziri uyu munsi.
Mu ntangiriro z’ikinyejana cya 20, ikibazo cy’umupaka wa Congo, Rwanda n’Uburasirazuba bw’Afurika y’Abadage cyari gikomeye cyane. Mu 1910 ni bwo habaye amasezerano yasobanuye kurushaho umupaka hagati ya Congo y’Ababiligi n’u Rwanda rwari ruyobowe n’Ubudage.
Ubushakashatsi bw’amateka bugaragaza ko hari uduce twari mu gace k’u Rwanda mbere y’ishyirwaho ry’imipaka y’ubukoloni twaje gushyirwa muri Congo y’Ababiligi.
Aha ni ho hakwiye gutandukanywa ibintu bibiri:
Icya mbere: hari amateka y’ubwami n’ubutegetsi bwabayeho mbere y’imipaka y’ubukoloni.
Icya kabiri: hari imipaka mpuzamahanga yashyizweho n’amasezerano y’ubukoloni, nyuma ikaba yarasigaye ari yo shingiro ry’imipaka y’ibihugu byigenga.
Ntabwo rero kuba hari abaturage bavuga Ikinyarwanda cyangwa hari uduce twigeze kuba mu butegetsi bw’u Rwanda mbere y’imipaka y’ubukoloni bihita bivuga ko Kivu zombi ari ubutaka bw’u Rwanda muri iki gihe.
Imipaka ya 1910 ni ingenzi cyane kuri iyi mpaka
Amateka yerekana ko mbere ya 1910 hari amakimbirane ku mupaka wa Congo n’u Rwanda rwari mu butegetsi bw’Abadage.
Ubushakashatsi bwakozwe ku kibazo cy’umupaka wa Ruzizi-Kivu bugaragaza ko kuva mu mpera z’ikinyejana cya 19 kugeza mu 1910 habaye impaka hagati y’Ababiligi n’Abadage ku murongo w’umupaka. Mu 1910 ni bwo habaye amasezerano yashyizeho umurongo w’umupaka mu buryo burambuye.
Ibyo byatumye uduce tumwe twari dufitanye amateka n’u Rwanda twinjizwa muri Congo y’Ababiligi.
Iyi ni imwe mu mpamvu zituma ikibazo cy’abaturage bavuga Ikinyarwanda muri Kivu Yaruguru na Kivu y’Amajyepfo gikomeza kuba ingingo ikomeye muri politiki ya RDC.
Kuki umushinga wa 1992 utigeze uba Itegeko Nshinga rikora?
Iki ni kimwe mu bintu Kabuya avuga, ariko bisaba gushyirwa mu mateka yabyo.
Mu 1990, Mobutu yatangiye inzira yo kuva kuri gahunda y’ishyaka rimwe no gufungura igihugu kuri politiki y’amashyaka menshi. Ibi byakurikiwe n’ikorwa rya Conférence Nationale Souveraine, ryari rigamije gutegura inzibacyuho no gushyiraho imirongo mishya y’imiyoborere.
Ariko inzira ntiyari yoroshye.
CNS yashakaga kugabanya ububasha bwa Perezida no gushyiraho uburyo bushya bw’imiyoborere. Inyandiko yemejwe ku itariki ya 04/08/1992 yashyiragaho gahunda yo guha ububasha bukomeye abagize Inteko Ishinga Amategeko.
Mobutu ntiyayishyize mu bikorwa, maze havuka guhangana hagati y’inyandiko zashyigikiwe na CNS n’izashyigikiwe n’ubutegetsi bwa Mobutu.
Nyuma haje Acte constitutionnel harmonisé yo ku itariki ya 02/04/1993, hanyuma mu 1994 hashyirwaho indi Acte constitutionnel de la Transition yashakaga guhuza impande zari zihanganye.
Ni ukuvuga ko ikibazo atari uko Abanye-Congo bananiwe gukora Itegeko Nshinga mu 1992 gusa. Ahubwo Congo yari mu ntambara ikomeye ya politiki hagati y’ingabo za Mobutu, abatavuga rumwe na we, CNS n’izindi mpande zari zihanganye, ku buryo igihugu cyabuze ubwumvikane ku buryo inzibacyuho yagombaga gukorwa.
AFDL yaje guhindura inzira
Mu myaka yakurikiyeho, ikibazo cyarushijeho gukomera.
AFDL ya Laurent-Désiré Kabila yaje gufata ubutegetsi mu 1997, nyuma y’intambara yahiritse Mobutu. Ubwo buryo bwo guhindura ubutegetsi bwahagaritse burundu inzira ya politiki yari yatangijwe na CNS mu myaka ya mbere ya 1990.
Ubushakashatsi ku mateka y’Itegeko Nshinga rya Congo bugaragaza ko umushinga wa CNS waje kongera gukorwaho nyuma, ariko ntiwabaye Itegeko Nshinga rikurikizwa uko wari wateguwe mbere y’uko igihugu kigera ku mpinduka nshya za politiki n’intambara.
None se Kabuya ashaka kugarura iki?
Iyo usesenguye amagambo ya Kabuya, ntabwo bigaragara ko ari ukuvuga gusa ngo “tuzasubiza inyuma amateka”.
Ahubwo igitekerezo cye ni uko Itegeko Nshinga rishya ryakwifashisha imirongo imwe n’imwe y’umushinga wa CNS, ariko rigahuzwa n’ibibazo bya RDC y’uyu munsi.
Ibyo bishobora kuba bikubiyemo:
- kongera gusuzuma imiterere y’ubutegetsi;
- kongera gusuzuma imibanire hagati ya Perezida, Guverinoma n’Inteko;
- ikibazo cy’ubutegetsi bw’ibice by’igihugu;
- ikibazo cy’ubwenegihugu;
- uburyo bwo gukemura ibibazo by’imiyoborere;
- no kureba niba imiterere y’Itegeko Nshinga rya 2006 igihuye n’ibibazo bya RDC y’ubu.
Kandi uyu mushinga wa CNS wari ufite igitekerezo gikomeye cyo guhindura RDC igihugu gifite federalism n’ubutegetsi bushingiye kuri parlementarism, aho ububasha bwa Perezida bwagombaga kugabanywa.
Impaka zikomeye ziri imbere
Iri hindurwa riramutse rigeze ku rwego rwo gutegura Itegeko Nshinga rishya, kimwe mu bibazo bikomeye cyane kizaba ari ukumenya uko ubwenegihugu buzandikwa n’uko buzashyirwa mu bikorwa.
Ku Banyamulenge n’abandi baturage bavuga Ikinyarwanda muri RDC, ikibazo ntikiri gusa ku izina ry’Itegeko Nshinga.
Ikibazo nyamukuru kizaba ari iki:
Ese Itegeko Nshinga rishya rizakomeza gusobanura ubwenegihugu bwa Congo hashingiwe ku matsinda y’abaturage n’ubutaka bwari bugize Congo igihe yabonaga ubwigenge, nk’uko Ingingo ya 10 y’Itegeko Nshinga rya 2006 ibivuga, cyangwa rizashyiraho ubundi buryo?
Iki kibazo gifite uburemere bwihariye kuko ikibazo cy’ubwenegihugu bw’abaturage bavuga Ikinyarwanda mu burasirazuba bwa RDC cyagiye kiba kimwe mu byakuruye amakimbirane ya politiki n’intambara mu karere ka Kivu.
Ese guhindura Itegeko Nshinga bishobora gukemura ikibazo cy’iburasirazuba?
Ibyo biracyari ikibazo kidafite igisubizo cyoroshye.
Abashyigikiye impinduka bavuga ko igihugu gikeneye uburyo bushya bw’imiyoborere kugira ngo gikemure ibibazo bimaze imyaka myinshi.
Abatavuga rumwe n’ubutegetsi bo bavuga ko igihe cyo guhindura Itegeko Nshinga kidakwiriye, cyane cyane mu gihe igihugu kigifite ikibazo gikomeye cy’umutekano mu burasirazuba. Banavuga ko impinduka nk’izi zishobora gukoreshwa mu nyungu z’abari ku butegetsi.
Kabuya we akomeje kuvuga ko intego atari ugushaka ko Félix Tshisekedi aguma ku butegetsi, ahubwo ko ari ugushyiraho “Itegeko Nshinga ry’ejo hazaza” rishingiye ku byo UDPS ivuga ko ari umurage wa Étienne Tshisekedi n’ibyifuzo bya CNS.
Umusozo: Intambara ya politiki ifite imizi miremire
Amagambo ya Augustin Kabuya ashyira RDC imbere y’ikibazo gikomeye kirenze impaka zisanzwe z’ivugururwa ry’Itegeko Nshinga.
Kugaruka ku mushinga wa CNS wo mu 1992 bivuze kongera gufungura igitabo cy’amateka cyafunzwe mu gihe cya Mobutu, intambara zo mu 1996 n’impinduka za AFDL.
Ariko icyo abaturage ba RDC bazakurikiranira hafi si amagambo gusa.
Bazashaka kumenya ibizajya mu ngingo z’Itegeko Nshinga rishya, cyane cyane ku bijyanye n’ubwenegihugu, imiterere y’ubutegetsi, ububasha bwa Perezida, amashyaka ya politiki, ubuyobozi bw’intara n’uburenganzira bungana bw’abaturage.
Ku Banyamulenge by’umwihariko, ikibazo kizaba gikomeye kurushaho: ese amategeko mashya azatanga ibisobanuro bisobanutse ku bwenegihugu bw’Abanye-Congo kavukire, cyangwa ikibazo cy’ubwenegihugu kizongera gusigara mu mpaka za politiki?
Kandi ku kibazo cy’amateka ya Kivu, ni ngombwa gukomeza gutandukanya ukuri kw’amateka n’imvugo za politiki: hari uduce twa Kivu twagize amateka afitanye isano n’u Rwanda mbere y’imipaka y’ubukoloni, ariko nta shingiro rihagije ryo kuvuga ko Kivu Yaruguru na Kivu y’Amajyepfo zose zari ubutaka bw’u Rwanda. Imipaka yagiye ishyirwaho n’amasezerano y’ubukoloni, cyane cyane mu 1910, kandi ni yo yabaye ishingiro ry’imipaka y’ibihugu nyuma y’ubwigenge.
MINEMBWE CAPITAL NEWS
