Afurika y’Epfo Mu Mwuka Mubi w’Urwango: Abanyamahanga, By’Umwihariko Abanyekongo, Bakomeje Kwibasirwa Bikomeye
Afurika y’Epfo yongeye kwinjira mu bihe bikomeye by’umutekano muke n’urwango rushingiye ku banyamahanga, aho ibikorwa by’ihohoterwa n’imyigaragambyo byibasira abaturage baturuka mu bindi bihugu bya Afurika bikomeje gufata indi ntera. Ibi bikorwa byibasiye cyane cyane abanyamahanga bakomoka muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), Zimbabwe, Mozambique, Malawi n’ibindi bihugu byo ku mugabane wa Afurika.
Iyi myigaragambyo iri gukorwa n’imitwe irwanya abimukira, harimo uwitwa Operation Dudula, umaze imyaka wigaragaza mu bikorwa byo kwamagana abanyamahanga baba muri Afurika y’Epfo. Uyu mutwe umaze iminsi utegura imyigaragambyo n’ibikorwa byo guhiga abanyamahanga mu mijyi minini irimo Pretoria, Johannesburg na Durban, usaba ko abimukira birukanwa muri iki gihugu.
Mu minsi ishize, ibi bikorwa byafashe indi ntera, aho bamwe mu banyamahanga batewe, bakamburwa ibyabo, amazu yabo akangizwa, ndetse bamwe bagahungira mu bindi bice kubera impungenge z’umutekano.
Minisitiri w’Ububanyi n’Amahanga wa RDC, Thérèse Kayikwamba Wagner, yatangaje ko Abanyekongo batuye muri Afurika y’Epfo bagizweho ingaruka zikomeye n’ibi bikorwa by’urwango. Yavuze ko hari abakomeretse bikomeye, abandi bagatakaza imitungo yabo, mu gihe bamwe bahatiwe kuva mu ngo zabo by’agateganyo kugira ngo barokoke.
Mu byangijwe harimo amazu y’Abanyekongo yasahuwe, cyane cyane ayo mu gace ka Durban South, ndetse hari n’abakomerekejwe bikomeye basabye ubuvuzi bwihuse. Uretse ihohoterwa, benshi mu Banyekongo bavuga ko bari kubaho mu bwoba bukabije no mu ihungabana rikomeye.
Mu kiganiro yagiranye n’Inteko Ishinga Amategeko ya RDC, Thérèse Kayikwamba Wagner yavuze ko kugeza ubu nta Munyekongo uratangazwa ko yapfuye muri ibyo bikorwa, ariko agaragaza ko ikibazo gikomeje gukurikiranwa hafi na Guverinoma ya Kinshasa.
Perezida wa Afurika y’Epfo, Cyril Ramaphosa, yamaganye yivuye inyuma ibikorwa by’urwango n’ihohoterwa rikorerwa abanyamahanga. Mu butumwa yashyize ahagaragara ku wa Mbere tariki ya 11/05/2026, yavuze ko ibyo bikorwa bidahagarariye indangagaciro z’Abanyafurika y’Epfo cyangwa politiki ya Leta ayoboye.
Ramaphosa yavuze ko hari abantu bari kwitwaza ibibazo by’ubukene n’ubushomeri kugira ngo bakwirakwize urwango no gushora abaturage mu bikorwa binyuranyije n’amategeko. Yashimangiye ko bamwe muri abo bantu bari kwiyitirira ububasha bwa Leta, bakagenzura indangamuntu z’abantu ndetse bagasaka amazu y’abaturage, ibintu yavuze ko bidakwiye kwihanganirwa.
Yagize ati:
“Nk’igihugu, tugomba kwamagana ibikorwa byose bishaka kwangiza isura ya Afurika y’Epfo ku rwego mpuzamahanga no gusenya ubufatanye Afurika y’Epfo yagiranye n’ibindi bihugu bya Afurika kuva demokarasi yatangira mu 1994.”
Yanongeyeho ko Afurika y’Epfo yubakiye ku kubahiriza uburenganzira bwa muntu, gushyigikira ubufatanye bwa Afurika no kwakira impunzi n’abahunze intambara.
Iki si cyo gihe cya mbere Afurika y’Epfo igaragaramo ibikorwa by’urwango ku banyamahanga. Kuva mu mwaka wa 2008, igihugu cyagiye kibamo imyigaragambyo n’ibitero byibasira abimukira, cyane cyane Abanyafurika bakomoka mu bihugu bituranye na cyo.
Mu mwaka wa 2008, abantu barenga 60 barishwe mu mvururu z’urwango ku banyamahanga, abandi ibihumbi byinshi barahunga. No mu 2015 ndetse no mu 2019 habaye ibindi bikorwa bikomeye byibasiye abanyamahanga, aho amaduka yabo yasahuwe, bamwe bakicwa abandi bagakomereka.
Abasesenguzi bavuga ko imwe mu mpamvu zitera ibi bibazo harimo ubushomeri bukabije, ubukene, ikibazo cy’ubwiyongere bw’abimukira batagira ibyangombwa, ndetse n’umujinya abaturage bamwe bagirira Leta yabo bavuga ko yananiwe gukemura ibibazo by’imibereho.
Perezida Ramaphosa yavuze ko, bitandukanye n’ibindi bihugu byinshi, Afurika y’Epfo idafungira impunzi mu nkambi ahubwo izemerera gutura mu baturage, gukora imirimo no kubona serivisi z’ubuzima n’uburezi.
Yanagaragaje ko igihugu cye gikomeje gushyira imbere ubukerarugendo n’ubuhahirane hagati y’ibihugu bya Afurika. Mu mwaka ushize, abakerarugendo baturutse muri Afurika barenga miliyoni 8 ni bo binjiye muri Afurika y’Epfo, mu bantu miliyoni 10.5 bayisuye.
Gusa Ramaphosa yavuze ko ikibazo cy’abimukira binjira mu gihugu mu buryo bunyuranyije n’amategeko gikomeje guteza ibibazo bikomeye ku mutekano, ubuyobozi n’imibereho y’abaturage, cyane cyane mu duce dukennye.
Yatangaje ko Urwego Rushinzwe Imipaka rwa Afurika y’Epfo (BMA) rwabashije guhagarika abantu bagera ku bihumbi 450 bashakaga kwinjira mu gihugu mu buryo butemewe n’amategeko mu mwaka w’ingengo y’imari ushize.
Ku wa 08/05/2026, Minisitiri Thérèse Kayikwamba Wagner yagejeje ku Nteko Ishinga Amategeko ya RDC raporo ku ngamba Guverinoma yatangiye gufata kugira ngo irengere abaturage bayo bari muri Afurika y’Epfo.
Mu byo yavuze harimo gukorana bya hafi na Ambasade ya RDC i Pretoria, kugenzura umutekano w’Abanyekongo batuye muri Afurika y’Epfo, gukurikirana abakomeretse no gushaka uburyo bwo kurinda abaturage babo.
Iki kibazo gikomeje guteza impungenge ku mugabane wa Afurika, cyane ko Afurika y’Epfo ifatwa nk’imwe mu bihugu bikomeye by’ubukungu ku mugabane, ndetse ikaba yarabaye icyitegererezo mu rugamba rwo kurwanya ivangura n’akarengane nyuma y’ihirikwa ry’ubutegetsi bwa Apartheid.
Kugeza ubu, abatuye Afurika n’umuryango mpuzamahanga bakomeje kureba niba Leta ya Afurika y’Epfo izabasha guhagarika ibi bikorwa by’urwango mbere y’uko byongera gufata indi ntera ishobora guteza andi marorerwa ku banyamahanga batuye muri iki gihugu.






