Ikibazo cy’ubwenegihugu bw’Abanyamulenge n’amategeko ya RDC: kuva ku bwigenge bwa 30/06/1960 kugeza ku mpaka ku Itegeko Nshinga

MINEMBWE CAPITAL NEWS

Ikibazo cy’ubwenegihugu bw’Abanyamulenge n’andi moko y’abaturage batuye muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC) kimaze imyaka myinshi kiri mu biganiro bya politiki, amategeko, amateka ndetse n’amakimbirane yo mu burasirazuba bw’igihugu.

Kuva RDC yabonera ubwigenge ku itariki ya 30/06/1960, amategeko y’igihugu ajyanye n’ubwenegihugu yagiye ahindurwa inshuro nyinshi. Ibyo byatumye habaho impaka zikomeye ku bantu bafatwa nk’Abanye-Congo kavukire, cyane cyane ku baturage bo mu turere tw’iburasirazuba bavuga Ikinyarwanda, barimo Abanyamulenge.

Ariko iyo amategeko n’amateka y’amategeko nshinga bya RDC bisomwe uko yakabaye, hari ikintu gikomeye kigaragara: amategeko y’igihugu ntabwo ashyiraho ubwoko bumwe bw’Abanye-Congo, ahubwo ashyiraho ibipimo by’ubwenegihugu. Itegeko Nshinga ririho na ryo ribuza ivangura rishingiye ku bwoko, ku muryango, ku rurimi cyangwa ku bindi biranga umuntu.

Ni yo mpamvu ikibazo cy’Abanyamulenge kidakwiye kurebwa gusa binyuze mu mpaka za politiki cyangwa ku mateka y’imipaka, ahubwo kigomba no gusuzumwa hashingiwe ku nyandiko z’amategeko zagiye zigenga RDC.

1. Congo yabonye ubwigenge ku itariki ya 30/06/1960

Mu gihe Congo yabonaga ubwigenge, yari igengwa n’inyandiko yitwaga Loi fondamentale du 19 mai 1960 relative aux structures du Congo, ni ukuvuga Itegeko Nshinga ry’ishingiro ryo ku itariki ya 19/05/1960 ryerekeye imiterere ya Congo.

Perezidansi ya RDC ubwayo ishyira iri tegeko mu rutonde rw’inyandiko z’ingenzi z’amategeko nshinga zagiye zigenga igihugu. Urwo rutonde kandi rugaragaza Loi fondamentale yo ku itariki ya 19/05/1960, hamwe n’izindi nyandiko nshinga zakurikiyeho.

Iri tegeko ry’ishingiro ryashyizeho imiterere y’igihugu n’inzego zacyo mu gihe cy’ubwigenge. Mu gihe Congo yabonaga ubwigenge ku itariki ya 30/06/1960, Kivu yari imwe mu ntara esheshatu zari zigize igihugu.

Ni ngombwa gutandukanya ibintu bibiri: amategeko nshinga y’igihugu n’amategeko agenga ubwenegihugu. Itegeko ry’ishingiro rya 1960 ryari rigamije cyane cyane gushyiraho imiterere y’igihugu n’inzego zacyo; nyuma haje amategeko n’amategeko nshinga yasobanuye mu buryo burambuye uwafatwaga nk’Umunye-Congo.

2. Uko amategeko nshinga ya Congo yagiye akurikirana

Amateka y’amategeko nshinga ya RDC agaragaza ibyiciro byinshi.

1960 — Loi fondamentale

Iri ni ryo tegeko ry’ishingiro ryakoreshejwe mu gihe Congo yabonaga ubwigenge ku itariki ya 30/06/1960.

1964 — Itegeko Nshinga rya Luluabourg

Ku itariki ya 01/08/1964, Congo yashyizeho Itegeko Nshinga rya Luluabourg.

Iki ni icyiciro cy’ingenzi cyane mu mateka y’ubwenegihugu, kuko Ingingo ya 6 yaryo yavugaga ko hari ubwenegihugu bumwe bw’Abanye-Congo, kandi igasobanura ko ubwenegihugu bw’inkomoko bwahabwaga ku itariki ya 30/06/1960 umuntu wari ufite umukurambere byibuze umwe wari umwe mu bagize ubwoko cyangwa igice cy’ubwoko bwari bwaratuye ku butaka bwa Congo mbere ya 18/10/1908.

Ibi byerekana ko kuva mu myaka ya mbere y’ubwigenge, amategeko ya Congo yakoresheje igitekerezo cy’amoko n’aho yari asanzwe atuye mu gusobanura ubwenegihugu bw’inkomoko.

1967 — Itegeko Nshinga rya Repubulika ya kabiri

Ku itariki ya 24/06/1967, hashyizweho Itegeko Nshinga rishya ry’icyo gihe ryari muri Repubulika ya kabiri.

Perezidansi ya RDC na yo irishyira ku rutonde rw’amategeko nshinga yagiye agenga igihugu.

1971–1974 — Zaire

Mu 1971 igihugu cyahindutse Zaire, hanyuma ku itariki ya 15/08/1974 hashyirwaho Itegeko Nshinga ryagenderwagaho mu gihe cya Perezida Mobutu Sese Seko. Ryaje kuvugururwa mu 1978 no mu 1990.

1990–1994 — Igihe cy’inzibacyuho

Nyuma y’ihinduka rya politiki ryo mu 1990, igihugu cyinjiye mu gihe cy’inzibacyuho, habaho inyandiko nshinga zitandukanye.

Mu 1992, Conférence Nationale Souveraine yakoze umushinga w’Itegeko Nshinga wari ugamije gushyiraho Repubulika ya gatatu, ariko ntiwigeze ushyirwa mu bikorwa burundu kubera ibibazo bya politiki.

Perezidansi ya RDC igaragaza kandi Constitution de la Transition de 1992 mu nyandiko z’amategeko nshinga zagiye zigenga igihugu.

1997 — Nyuma ya Mobutu

Nyuma yo kuvaho kwa Mobutu mu 1997, igihugu cyasubijwe izina rya Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo.

2003 — Itegeko Nshinga ry’inzibacyuho

Nyuma y’amasezerano y’amahoro n’Ibiganiro bya Inter-Congolese, hashyizweho Constitution de la Transition du 4 avril 2003, ryagombaga kuyobora igihugu kugeza habonetse inzego zemewe binyuze mu matora.

2006 — Itegeko Nshinga ririho kugeza ubu

Ku itariki ya 18/02/2006, Perezida Joseph Kabila yashyizeho Itegeko Nshinga ryemejwe n’abaturage muri referendum.

Ni ryo tegeko nshinga rikuru rya RDC rikiriho kugeza ubu, nubwo ryahinduwe n’Itegeko No 11/002 ryo ku itariki ya 20/01/2011. Perezidansi ya RDC ikomeza kurishyira mu nyandiko z’amategeko nshinga z’igihugu.

3. Itegeko Nshinga rya RDC ririho rivuga iki ku bwenegihugu?

Igisubizo gikomeye kiri mu Ngingo ya 10 y’Itegeko Nshinga.

Ivuga ko:

«Ubwenegihugu bwa Congo ari bumwe kandi budashobora kugira ubundi bujyana na bwo.»

Itegeko Nshinga rikomeza rivuga ko ubwenegihugu bushobora kuba ubw’inkomoko cyangwa ubwabonetse ku buryo bwihariye, kandi ko Umunye-Congo kavukire ari umuntu uri mu moko, abantu n’ubutaka byari bigize Congo ku munsi w’ubwigenge.

Ibi bifite igisobanuro gikomeye: Itegeko Nshinga ntabwo rivuga ko kuba umuntu avuga Ikinyarwanda, kuba ari Umututsi cyangwa kuba yitwa Umunyamulenge bihita bimwambura ubwenegihugu bwa Congo.

Ahubwo rikoresha igipimo cy’uko umuntu ari mu matsinda y’abantu n’ubutaka byari bigize Congo igihe igihugu cyabonaga ubwigenge.

4. Ingingo ya 11, 12 na 13: Uburinganire bw’Abanye-Congo

Hari izindi ngingo eshatu z’ingenzi cyane.

Ingingo ya 11 ivuga ko abantu bose bavuka bafite ubwisanzure kandi bangana mu cyubahiro no mu burenganzira.

Ingingo ya 12 ivuga ko Abanye-Congo bose bangana imbere y’amategeko kandi bafite uburenganzira bwo kurengerwa n’amategeko kimwe.

Ingingo ya 13 irushaho kuba ingenzi ku kibazo cy’amoko. Ibuza ko Umunye-Congo agirwa uwo ivangura mu burezi, mu kubona imirimo ya Leta cyangwa mu bindi bikorwa kubera inkomoko y’umuryango, aho atuye, ubwoko, umuryango, cyangwa kuba ari mu itsinda ry’umuco cyangwa ururimi runaka.

Mu yandi magambo, Itegeko Nshinga rya RDC ririho ntiryemera ko umuntu avuga ko undi atari Umunye-Congo ashingiye ku bwoko cyangwa ku rurimi gusa kugira ngo amwambure uburenganzira bw’Umunye-Congo.

5. None se Abanyamulenge amategeko abavugaho iki?

Iki ni cyo kibazo kimaze imyaka myinshi gishyira Abanyamulenge hagati y’impaka za politiki n’amategeko.

Mu mateka, Abanyamulenge bo mu Ntara ya Kivu y’Amajyepfo bakunze kugaragazwa nk’umuryango w’Abanye-Congo bavuga Ikinyarwanda kandi bakaba ari Abatutsi.

Leta Zunze Ubumwe za Amerika na zo mu nyandiko zayo za kera zagiye zikoresha ijambo Banyamulenge zerekana Abatutsi bo muri Kivu y’Amajyepfo bafite ubwenegihugu bwa Congo, nubwo ikibazo cy’ubwenegihugu bwabo cyagiye kivugwaho impaka mu bihe bitandukanye.

Mu gihe cy’intambara n’amakimbirane yo mu mpera z’imyaka ya 1990 no mu ntangiriro za 2000, ikibazo cy’ubwenegihugu bw’Abanyamulenge cyabaye kimwe mu bibazo byari ku isonga.

Raporo ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika yo mu 2002 yavuze ko Leta ya Congo icyo gihe itemeraga ubwenegihugu bw’abantu bamwe bari bamaze igihe kinini batuye muri Congo, harimo Abanyamulenge, ariko ko mu biganiro by’amahoro by’i Sun City habayeho ubwumvikane bwo gushaka igisubizo kirushijeho kubakira ku bumwe.

6. Amategeko ya 1972 na 1981: aho ikibazo cyafashe indi ntera

Ku itariki ya 05/01/1972, hashyizweho Loi n°72-002 relative à la nationalité zaïroise.

Iri tegeko ryagaragazaga ibipimo by’ubwenegihugu bw’Abazaïrwa, harimo kuba umuntu cyangwa abakurambere be bari bafite isano n’abantu bari batuye ku butaka bwari bugize Zaire mbere y’ubwigenge.

Ikintu cyihariye kuri iri tegeko ni uko mu ngingo zaryo hari n’ingingo yarebaga abantu bakomoka mu Rwanda-Urundi bari baratujwe muri Kivu mbere ya 01/01/1950, ikabaha ubwenegihugu mu buryo bwateganyijwe n’iryo tegeko.

Ariko mu 1981 ibintu byarahindutse.

Ku itariki ya 29/06/1981, hashyizweho Loi n°81-002 sur la nationalité zaïroise.

Ingingo ya 4 y’iri tegeko yasubije inyuma cyane itariki y’ishingirwaho, iyishyira ku itariki ya 01/08/1885, ni ukuvuga ku mbibi z’icyo gihe cy’Intara ya Congo Free State.

Iri hinduka ryagize ingaruka zikomeye ku mpaka z’ubwenegihugu, cyane cyane ku baturage bo mu turere two ku mipaka.

7. Kuki umwaka wa 1885 ari ingenzi?

Umwaka wa 1885 ufitanye isano n’amateka y’ishyirwaho ry’imbibi za Congo Free State nyuma y’Inama ya Berlin.

Ariko hari ikintu gikomeye kigomba gusobanuka:

Imbibi za 1885 ntabwo ari ikimenyetso cy’ubwoko bw’abantu.

Imbibi ni imirongo yashyizweho mu rwego rwa politiki n’ubukoloni. Abantu bari basanzwe batuye mu karere mbere y’uko iyo mirongo ishyirwaho bashoboraga gusigara ku mpande zitandukanye z’umupaka.

Ni yo mpamvu amateka y’umupaka atagomba guhita ahindurwa gihamya y’uko umuntu ari Umunye-Congo cyangwa atari we.

Itegeko rya 1981 ryakoresheje 01/08/1885 nk’ishingiro mu gusobanura ubwenegihugu bw’inkomoko, ariko nyuma haje andi mategeko yasimbuye iryo tegeko.

8. Ese mu 1910 ni bwo Kivu yatangiye kujya mu maboko ya Congo?

Iki ni ikindi kibazo gisaba kwitonderwa.

Mu 1910 habaye amasezerano y’ingenzi hagati y’u Bubiligi, u Budage n’u Bwongereza yerekeye imipaka yo mu karere k’ibiyaga bya Kivu na Albert.

Inyandiko z’amateka y’imipaka zerekana ko ku itariki ya 14/05/1910, u Bubiligi n’u Bwongereza bashyize umukono ku masezerano yerekeye umupaka wa Congo na Uganda; naho ku itariki ya 11/08/1910, u Bubiligi n’u Budage byemeje amasezerano yerekeye umupaka wa Congo Belge na German East Africa.

Ariko kuvuga ko “1910 ari bwo Kivu yatangiye kujya muri Congo” byaba ari ugusobanura amateka mu buryo burenze ukuri.

Mu gihe cy’ubwigenge, Loi fondamentale yo mu 1960 yari imaze gushyira Kivu mu ntara esheshatu za Congo, mu mbibi z’igihugu zariho ku itariki ya 30/06/1960.

Icy’ingenzi rero ni uko amasezerano yo mu 1910 yafashije gusobanura imipaka mpuzamahanga y’icyo gihe, ariko ntiyaremye abantu batuye Kivu cyangwa ngo igene ubwoko bwabo.

9. Itegeko rya 2004: impinduka ikomeye nyuma y’intambara

Nyuma y’intambara ndende z’imbere mu gihugu, RDC yashyizeho Loi n°04/024 du 12 novembre 2004 relative à la nationalité congolaise.

Iri tegeko ni ingenzi mu mategeko y’ubwenegihugu bwa RDC.

Rishingiye ku ihame ry’uko ubwenegihugu bwa Congo ari bumwe kandi budashobora kujyana n’ubundi.

Itegeko ryashyizeho ibyiciro bibiri by’ingenzi:

• ubwenegihugu bwa Congo bw’inkomoko;
• ubwenegihugu bwa Congo bwabonetse nyuma binyuze mu nzira ziteganywa n’amategeko.

Iri tegeko kandi ryashyizeho uburyo bwo kumenya, kubona, gutakaza no kugarura ubwenegihugu bwa Congo.

10. Itegeko Nshinga rya 2006 n’Itegeko rya 2004 bihurira he ku Banyamulenge?

Aha ni ho ikibazo kigomba gusuzumwa mu buryo bw’amategeko aho gusuzumwa mu magambo ya politiki gusa.

Itegeko Nshinga rya 2006 rivuga ko Umunye-Congo kavukire ari umuntu uri mu matsinda y’amoko, abantu n’ubutaka byari bigize Congo igihe yabonaga ubwigenge.

Naho Itegeko ry’ubwenegihugu rya 2004 rigena uburyo bwo kumenya, kubona, gutakaza no kugarura ubwenegihugu.

Ni yo mpamvu kuvuga gusa ngo:

“Uyu muntu ni Umututsi”

cyangwa

“Uyu muntu avuga Ikinyarwanda”

bidahagije mu mategeko kugira ngo bihite byemeza ko atari Umunye-Congo.

Mu buryo nk’ubwo, kuvuga ko umuntu ari Umunyamulenge byonyine na byo ntibisimbura ibimenyetso n’uburyo bwemewe n’amategeko bwo kugaragaza ubwenegihugu.

Ikibazo cy’ubwenegihugu kigomba kugenzwa n’amategeko ya RDC, si imvugo ya politiki y’umuntu umwe.

11. Icyo Perezida Tshisekedi yavuze ku Banyamulenge

Hari amagambo ya Perezida Félix-Antoine Tshisekedi yakozwe mu 2026 afite akamaro kanini muri iki kiganiro.

Ku itariki ya 06/05/2026, mu kiganiro n’abanyamakuru, Tshisekedi yavuze ku kibazo cy’Abanyamulenge, avuga ko Abanyamulenge ari Abanye-Congo bagenzi babo, kandi ko atazemera ivangura rikorerwa uwo muryango.

Ibi byatangajwe n’ibitangazamakuru byakurikiranye ayo magambo.

Ibi bihura n’ikindi gikorwa cyakozwe na Perezida Tshisekedi i Washington mu kwezi kwa kabiri 2026, ubwo yakiraga itsinda ry’urubyiruko rituruka mu muryango w’Abanyamulenge. Perezidansi ya RDC yavuze ko urwo rubyiruko rwaganiriye na Perezida ku mahoro, ubumwe bw’igihugu no kutemera ko umuryango wabo ukoreshwa mu ntambara.

Ariko hari ikintu gikwiye gukosorwa ku gihe cy’ikiganiro cyo mu kwezi kwa gatandatu 2026.

Mu kwezi kwa gatandatu 2026, Tshisekedi yatanze ibiganiro n’amagambo menshi, cyane cyane ubwo yari i Houston muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika ku itariki ya 17/06, ndetse no mu butumwa yagejeje ku gihugu ku itariki ya 29/06, bugatangazwa ku itariki ya 30/06/2026.

Mu butumwa bwe bwo kwizihiza imyaka 66 y’ubwigenge, Perezida Tshisekedi yibanze ku bumwe bw’igihugu, umutekano w’abaturage bo mu burasirazuba, ubusugire bw’igihugu no kubahiriza inzego n’amategeko.

12. Icyo Tshisekedi yavuze mu kwezi kwa gatandatu ku bumwe bw’Abanye-Congo

Mu butumwa bwe bwo ku itariki ya 29/06/2026, Perezida Tshisekedi yashimangiye ko RDC ikeneye ubumwe kandi ko ibiganiro bya politiki bigomba gukorwa mu rwego rw’amategeko.

Yavuze ko mu gihugu kigendera kuri demokarasi, nta kibazo gifite akamaro ku gihugu kigomba kubuzwa kuganirwaho, ariko ko impaka ku mategeko y’igihugu, cyane cyane ku Itegeko Nshinga, zitagomba gukorwa mu bwihutirwe cyangwa hanze y’amategeko.

Yanavuze ko umutekano w’abaturage bo mu burasirazuba ari kimwe mu byihutirwa mu bikorwa bye, mu gihe yavuze ku ntambara, kwimurwa kw’abaturage n’ihohoterwa rikomeje kugaragara muri ako karere.

Ibi ni ingenzi mu gusobanura umurongo we wa politiki: avuga ku bumwe bw’Abanye-Congo muri rusange, ariko ikibazo cy’ubwenegihugu, cyane cyane ku Banyamulenge, gikomeza kuba kimwe mu bibazo bikomeye bisaba ibisobanuro bishingiye ku mategeko n’amateka.

13. UDPS ishaka guhindura Itegeko Nshinga no gushingira ku byakozwe mu 1992

Mu 2026, impaka ku Itegeko Nshinga rya RDC zongeye gufata indi ntera.

Ubuyobozi bw’Union pour la démocratie et le progrès social (UDPS/Tshisekedi) bwagiye bushimangira ko bushaka guhindura Itegeko Nshinga ririho ryo ku itariki ya 18/02/2006.

Umuvugizi n’abayobozi bakuru b’ishyaka rya UDPS bagiye bagaragaza ko iri shyaka rishaka ko habaho impinduka zikomeye ku Itegeko Nshinga, kandi ko umushinga w’Itegeko Nshinga wateguwe mu gihe cya Conférence Nationale Souveraine yo mu 1992 ushobora kuba ishingiro rikomeye ry’itegeko rishya.

Ku itariki ya 25/05/2026, umunyamabanga mukuru wa UDPS akaba na Perezida w’agateganyo w’ishyaka, Augustin Kabuya, yatangaje ko ishyaka rye rishaka guhindura Itegeko Nshinga kandi ko rizashingira ku byakozwe mu gihe cya Conférence Nationale Souveraine yo mu 1992.

Kabuya yongeye kuvuga ko UDPS idashyigikiye Itegeko Nshinga ririho kandi ko ishaka ko abaturage ari bo bazagira uruhare mu gufata icyemezo ku mpinduka zaryo.

Mu kwezi kwa Werurwe 2026, Kabuya na we yari yavuze ko UDPS igifite umugambi wo guhindura Itegeko Nshinga kandi ko iki kibazo cyari cyaramaze igihe kiri mu biganiro by’inzego z’ishyaka.

Ku itariki ya 08/08/2026, Kabuya yongeye gushimangira ko UDPS ishaka impinduka ku Itegeko Nshinga, avuga ko hari ingingo z’itegeko ririho zishyiraho imipaka hagati ya Perezida wa Repubulika n’ishyaka rye.

Icy’ingenzi ku kibazo cy’ubwenegihugu ni uko iyi gahunda y’impinduka z’Itegeko Nshinga ishobora kongera gutuma amateka y’inyandiko ya 1992 agaruka mu biganiro bya politiki by’igihugu.

Ariko kandi, Constitution de la Transition de 1992 iri mu nyandiko z’amategeko nshinga zagiye zigaragazwa na Perezidansi ya RDC; ntabwo bivuze ko ari ryo tegeko nshinga rikurikizwa muri RDC uyu munsi. Itegeko Nshinga rikurikizwa ubu ni iryo ku itariki ya 18/02/2006, ryahinduwe mu 2011.

Bityo, iyo UDPS ivuga ko ishaka “kugarura” cyangwa gushingira ku Itegeko Nshinga rya 1992, icyo bivuze mu rwego rwa politiki ni ugukoresha imirimo n’amahame by’icyo gihe nk’ishingiro ry’itegeko rishya, aho kuvuga ko Itegeko Nshinga rya 1992 ari ryo riri gukurikizwa ubu.

14. Amerika ibivugaho iki?

Leta Zunze Ubumwe za Amerika imaze imyaka myinshi ikurikirana ikibazo cy’ubwenegihugu, ivangura n’umutekano by’Abanyamulenge n’abandi bavuga Ikinyarwanda muri RDC.

Raporo za U.S. Department of State zagiye zigaragaza Abanyamulenge nk’umuryango w’Abatutsi bo muri Kivu y’Amajyepfo, kandi zagiye zivuga ku bibazo by’ihohoterwa, ivangura n’imvugo z’urwango bibibasira.

Raporo za Amerika zagaragaje kandi ko Itegeko Nshinga rya RDC ribuza ivangura rishingiye ku bwoko, ethnicité, tribu cyangwa kuba umuntu ari mu itsinda rito ry’umuco cyangwa ururimi, ariko ko mu bikorwa hakomeje kugaragara amakimbirane ashingiye ku moko, cyane cyane mu bice bya Fizi, Uvira na Mwenga.

Mu nyandiko z’amategeko n’ibiganiro bya politiki muri Amerika, ikibazo cy’Abanyamulenge cyagiye gifatwa nk’igice cy’ikibazo cyagutse cy’umutekano n’uburenganzira bwa muntu muri RDC.

Mu Mutwe w’Abadepite wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu kwezi kwa mbere 2026, inyandiko y’Inteko Ishinga Amategeko yasabye ko Umunyamabanga wa Leta wa Amerika akomeza gukurikirana ihohoterwa rikorerwa amoko amwe muri RDC, harimo n’Abanyamulenge, ndetse agafatira ibihano ababigiramo uruhare kandi agakorana n’abayobozi bo mu karere.

Ibi byerekana ko Washington itareba ikibazo cy’Abanyamulenge gusa nk’ikibazo cy’imbere muri RDC, ahubwo ko ivangura rishingiye ku bwoko n’umutekano w’amatsinda y’abaturage bifitanye isano n’ubutabera, uburenganzira bwa muntu n’umutekano w’akarere k’Ibiyaga Bigari.

15. Ikibazo gikomeye: Ubwenegihugu cyangwa politiki?

Mu myaka myinshi ishize, ikibazo cy’Abanyamulenge cyagiye gihinduka hagati y’ibintu bibiri:

Ubwenegihugu n’amategeko, ku ruhande rumwe;

n’imvugo za politiki n’amakimbirane y’ubutaka n’umutekano, ku rundi.

Ibi byombi ntabwo ari kimwe.

Umuntu ashobora kuba afite ikibazo cy’ubwenegihugu kigomba gukemurwa n’inzego z’amategeko, ariko ntibivuze ko umuryango wose ahagarariye uhita ufatwa nk’abanyamahanga.

Ni na yo mpamvu Itegeko Nshinga rya RDC rishyira imbere uburinganire bw’Abanye-Congo bose kandi rikabuza ivangura rishingiye ku bwoko cyangwa ku rurimi.

16. Umwanzuro: icyo amategeko avuga uyu munsi

Iyo amateka ya Congo asubiwemo kuva mu 1960 kugeza mu 2026, hagaragara ibintu bine by’ingenzi:

Icya mbere: Congo yabonye ubwigenge ku itariki ya 30/06/1960, iyoborwa n’Itegeko ry’ishingiro ryo ku itariki ya 19/05/1960, kandi Kivu yari imwe mu ntara esheshatu z’igihugu.

Icya kabiri: amategeko y’ubwenegihugu yagiye ahindura ibipimo by’igihe n’uburyo umuntu abarwamo nk’Umunye-Congo, harimo impinduka zikomeye mu 1964, 1972, 1981 na 2004.

Icya gatatu: Itegeko Nshinga rya 2006, rikiri iry’igihugu kugeza ubu, rivuga ko ubwenegihugu bwa Congo ari bumwe kandi ko Umunye-Congo kavukire ari umuntu uri mu matsinda y’amoko, abantu n’ubutaka byari bigize Congo ku gihe cy’ubwigenge. Rikanabuza ivangura rishingiye ku bwoko, ku muryango cyangwa ku rurimi.

Icya kane: ku bijyanye n’Abanyamulenge, amateka agaragaza ko ikibazo cy’ubwenegihugu cyagiye gikoreshwa mu mpaka za politiki no mu makimbirane y’akarere, ariko amategeko y’ubu agomba kuba ari yo shingiro ryo gusuzuma ubwenegihugu bw’umuntu ku giti cye, aho gukoresha ubwoko cyangwa ururimi nk’igipimo cyo kumwambura uburenganzira.

Ku ruhande rwa Perezida Tshisekedi, hari umurongo usobanutse mu magambo ye yo mu 2026: ashimangira ubumwe bw’igihugu no kurwanya ivangura, mu gihe ikibazo cy’ubwenegihugu n’umutekano w’abaturage bo mu burasirazuba bikomeje kuba mu biganiro bya politiki.

Ku ruhande rwa UDPS, ishyaka riri ku butegetsi rikomeje gusaba ko Itegeko Nshinga rya 2006 rihindurwa, kandi abayobozi baryo bagaragaje ko imirimo n’umushinga byakozwe mu gihe cya Conférence Nationale Souveraine yo mu 1992 bishobora gushingirwaho mu gutegura Itegeko Nshinga rishya.

Ku ruhande rwa Amerika, Washington imaze imyaka ikurikirana ikibazo cy’Abanyamulenge mu rwego rw’uburenganzira bwa muntu, kurwanya ivangura n’umutekano w’abaturage.

Ikibazo gisigaye rero ntabwo ari gusa ngo:

“Abanyamulenge ni bande?”

Ikibazo gikomeye kurushaho ni iki:

Ese amategeko ya RDC azakomeza gushyirwa mu bikorwa mu buryo bungana ku Banyamulenge no ku yandi moko yose, ku buryo ubwenegihugu bw’umuntu bugenwa n’amategeko n’ibimenyetso, aho kugenwa n’imvugo za politiki, ubwoko cyangwa imyumvire y’uwabitegetse?

Iki ni ikibazo gifite ingaruka ku bumwe bw’igihugu, amahoro yo mu burasirazuba bwa RDC ndetse n’imibanire y’akarere k’Ibiyaga Bigari.

MINEMBWE CAPITAL NEWS