INKONGI Z’UMURIRO MU MASOKO YO MU BURUNDI ZIKOMEJE KWISUBIRAMO: NI IMPANUKA CYANGWA HARI IBINDI BIRI INYUMA YABYO? — UBUTUMWA MCN YAGEJEJWEHO N’UMUCURUZI I BUJUMBURA
MINEMBWE CAPITAL NEWS
Inkuru z’inkongi z’umuriro zikomeje guteza impungenge mu Burundi, cyane cyane mu masoko n’ahacururizwa, aho abacuruzi benshi bakomeje gutakaza imari n’ibicuruzwa byabo, mu gihe impamvu nyakuri z’inkongi zimwe na zimwe zitaramenyekana ku mugaragaro.
Mu buhamya Minembwe Capital News yahawe n’umuntu utuye i Bujumbura, wasabye ko amazina ye atatangazwa kubera impamvu z’umutekano, yavuze ko hari abaturage bakeka ko izi nkongi zishobora kuba zifite aho zihuriye n’imiyoborere n’inyungu za politiki. Icyakora, Minembwe Capital News ntiyashoboye kubona ibimenyetso byigenga byemeza ibyo birego, kandi nta gihamya yemeza ko Leta y’u Burundi cyangwa CNDD-FDD ari bo bateza izi nkongi.
Uyu muturage avuga ko ikibazo gikwiye gukorerwa iperereza ryigenga, cyane cyane kubera ko inkongi zagiye zibasira amasoko atandukanye mu bihe bitandukanye.
Uruhererekane rw’inkongi rumaze imyaka myinshi
Amateka agaragaza ko ikibazo cy’inkongi mu masoko y’u Burundi atari icy’uyu munsi.
Ku itariki ya 27/01/2013, isoko rikuru rya Bujumbura ryafashwe n’inkongi ikomeye, risigira abacuruzi benshi igihombo gikomeye. Icyo gihe Radio Isanganiro yatangaje ko iyo nkongi yatangiye mu gitondo, igakomeza gukwira mu bice bitandukanye by’isoko, mu gihe impamvu nyakuri yayo yari itaramenyekana.
Ikinyamakuru IWACU na cyo cyagaragaje ko mbere na nyuma y’iyo nkongi, amasoko atandukanye yo mu Burundi yagiye afatwa n’umuriro. Muri uwo mwaka wa 2013, habaruwe nibura inkongi 14 zikomeye zabaye mu masoko kuva mu mwaka wa 2000, zirimo izabereye i Kirundo, Rushubi, Kamenge, Ngozi, Kayogoro, Bururi, Nyanza-Lac, Mutaho na Gitega.
Isoko rikuru rya Bujumbura ryari rifite umwanya ukomeye mu bukungu bw’igihugu. Ryari ihuriro rikomeye ry’ibicuruzwa byazanwaga mu bice bitandukanye by’u Burundi, ndetse rikagira n’uruhare mu kugeza umusaruro ku yandi masoko. Inkongi yaryo yasize abacuruzi benshi batagira aho bakorera, ndetse itera ingaruka ku miryango myinshi yabeshwagaho n’ubucuruzi.
Nyuma y’isoko rikuru, izindi nkongi zarakomeje
Nyuma y’isenyuka ry’isoko rikuru rya Bujumbura, ubucuruzi bwagiye bwimukira mu yandi masoko no mu bigo by’ubucuruzi byari bisigaye, birimo Kinindo, Jabe, Ruvumera n’ahandi.
Isoko rya Kinindo na ryo rifite amateka y’inkongi. Ku itariki ya 08/08/2015, igice cy’iryo soko cyafashwe n’umuriro, ibintu byinshi birangirika, cyane cyane mu gice cyari kirimo resitora n’ubundi bucuruzi. Icyo gihe na bwo impamvu y’inkongi ntiyahise imenyekana.
Mu myaka yakurikiyeho, inkongi zakomeje kugaragara ahandi. Isoko rya Ngozi, urugero, ryagiye rihura n’inkongi nyinshi mu mateka yarwo, ku buryo ubuyobozi bwaho bwigeze gufata ingamba zo gusimbuza ibikoresho byari byoroshye gufatwa n’umuriro, hashyirwaho ibyuma n’ibindi bikoresho biramba.
Umwaka wa 2026 wongeye kuzana impungenge nshya
Ku itariki ya 07/04/2026, isoko rya Kinama muri Bujumbura ryafashwe n’inkongi ikomeye, yangiza igice kinini cyaryo. IWACU yatangaje ko umuriro watangiriye mu gice cy’ubucuruzi n’isana rya telefoni, ukaza gukwira mu bice by’imyambaro n’ibikoresho byo mu rugo. Abacuruzi benshi batakaje umutungo wabo.
Ku itariki ya 10/07/2026, na none isoko rikuru rya Ngozi ryafashwe n’umuriro, aho umuntu umwe yapfuye ndetse igice kinini cy’isoko kigashya. Impamvu nyakuri y’iyo nkongi na yo yatangajwe ko itari yaboneka.
Mu mpera z’ukwezi kwa gatandatu, isoko ry’ibiti rya Jabe na ryo ryibasiwe n’umuriro, bikomeza kongera impungenge ku mutekano w’ibikorwa by’ubucuruzi.
Ku itariki ya 21/08/2026, inkongi ikomeye yibasiye Galerie Ndayizamba na Galerie Le Parisien, mu mujyi wa Bujumbura. Umuriro watangiriye muri Ndayizamba mbere yo gukwira mu nyubako yari hafi yayo. Abacuruzi benshi batakaje ibicuruzwa byabo, mu gihe impamvu y’inkongi yari itaramenyekana.
Uyu munsi impungenge zongeye kwibanda kuri Kinindo
Muri iki gihe, inkongi yongeye gutuma abaturage n’abacuruzi bibaza ku mutekano w’amasoko, cyane cyane mu bice bya Bujumbura.
Kinindo ifite umwihariko kuko ari rimwe mu masoko yagiye yunguka ubucuruzi nyuma y’isenyuka ry’isoko rikuru rya Bujumbura mu 2013. Amakuru ya kera agaragaza ko nyuma y’iyo mpanuka, abacuruzi benshi bimukiye muri Kinindo, bituma isoko ryiyongera cyane mu bikorwa by’ubucuruzi.
Ubuhamya bukomeye: “Abaturage barakeka ko hari ibindi biri inyuma y’izi nkongi”
Mu buhamya yagejeje kuri Minembwe Capital News, uyu muturage yavuze ko hari igice cy’abaturage bakeka ko izi nkongi atari impanuka zisanzwe.
Ati:
«Aya masoko aratwikwa kugira ngo abantu bakene, maze bahinduke abacakara ba Leta.»
Yakomeje avuga ko, ku bw’imyumvire ye, hari abantu bakeka ko ubutegetsi bushaka kugenzura umutungo w’abaturage no kugabanya ubushobozi bw’abikorera.
Ati:
«Abategetsi barashaka kwirundanirizaho imitungo yose, noneho bakadukenesha kugira ngo babone uko batuyobora nk’intama zabo.»
Ibi ni ibirego bikomeye bitaremezwa n’ibimenyetso byigenga. Minembwe Capital News yabishyize mu nkuru nk’ubuhamya bw’umuturage, ntabwo ari nk’ikimenyetso cy’uko ibyo avuga ari ukuri kwemejwe.
Ndetse n’ibirego by’amasezerano n’abafumu biravugwa
Uyu muturage yanavuze ibirego bikomeye kurushaho, avuga ko mbere y’uko CNDD-FDD ijya ku butegetsi hari amasezerano y’ibanga yagiranye n’abafumu, aho ngo hari hateganyijwe ibitambo byafasha ubutegetsi gukomeza kuganza.
Yavuze ko, mu byo we yumva bivugwa, inkongi z’amasoko n’ubukene bw’abaturage biri mu byo bamwe bafata nk’ibitambo byaba bigamije gukomeza ubutegetsi.
Ikibazo gikomeye: Kuki inkongi zikomeza kwisubiramo?
Nubwo ibirego bya politiki bitaremezwa, ikibazo cy’ingenzi gisigaye ni uko inkongi mu masoko y’u Burundi zikomeje kugaruka.
Raporo n’inkuru zitandukanye zagiye zigaragaza ibibazo birimo imiterere y’amasoko, ibikoresho bishobora gufatwa n’umuriro, uburyo bwo kugera aho inkongi yabereye, ubushobozi bw’abashinzwe kuzimya umuriro ndetse n’ubwishingizi budahagije ku bacuruzi.
Ikindi kibazo ni uko iyo inkongi ibaye, abacuruzi benshi batakaza umutungo wabo wose kuko ibicuruzwa byinshi bitaba bifite ubwishingizi. Mu nkongi y’isoko rikuru rya Bujumbura yo mu 2013, urugero, byagaragajwe ko igice gito cyane cy’ibicuruzwa byari bifite ubwishingizi.
Ibi bituma inkongi imwe ishobora gusubiza inyuma imiryango myinshi mu bukungu, cyane cyane abacuruzi bato babeshwaho n’ayo masoko.
Abaturage basaba iperereza ryimbitse
Uruhererekane rw’izi nkongi rutuma ikibazo kitakiri icy’abacuruzi gusa, ahubwo kiba ikibazo cy’umutekano w’ubukungu n’imiyoborere y’imijyi.
Abaturage bafite uburenganzira bwo kumenya niba inkongi ziterwa n’impanuka, ibibazo by’amashanyarazi, imiterere y’inyubako, uburangare, ibikorwa by’ubugizi bwa nabi cyangwa izindi mpamvu.
Ni yo mpamvu hakenewe iperereza ryigenga, ryizewe kandi rishingiye ku bimenyetso, aho gutangazwa gusa kw’impamvu zishobora kuba zarateye inkongi bitabanje gusuzumwa.
Kugeza igihe iperereza ryemeza ibinyuranye, nta bimenyetso bihagije biri hanze byatuma Minembwe Capital News ivuga ko Leta y’u Burundi cyangwa CNDD-FDD ari yo itwika amasoko.
Ariko ikibazo cy’inkongi zikomeje kugaruka kirahari kandi gikwiye ibisubizo bifatika: kurushaho kubaka amasoko yubahiriza ibisabwa mu mutekano, kongera ubushobozi bwo kuzimya inkongi, gukora iperereza kuri buri nkongi no kurengera umutungo w’abacuruzi.
Kuri benshi mu bacuruzi bo mu Burundi, ikibazo ntikiri ukumenya gusa aho umuriro uzongera gufatira; ikibazo ni ukumenya niba hari igihe bazongera gukora ubucuruzi bwabo bafite icyizere cy’uko umutungo wabo uzaba utekanye.
Minembwe Capital News
